เบื้องหลังการดับไปของขันธ์ 5 ( มรณะ ) 

เปิดประตูสู่เส้นทางหลังความตายในพระพุทธศาสนา  

ในสัจธรรมแห่งการดำรงอยู่ สิ่งหนึ่งที่เป็นกฎสากลและไม่มีผู้ใดล่วงพ้นไปได้ คือความจริงที่ว่า "เมื่อมีเกิด ย่อมมีดับ" ชีวิตประกอบด้วยรูปและนาม หรือที่เรียกว่า "ขันธ์ 5" (รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ) ซึ่งทำหน้าที่ประชุมรวมกันชั่วคราวตามเหตุปัจจัย เมื่อถึงวาระสุดท้ายที่ร่างกายนี้สมมตินี้ก็จะแตกดับลงตามเหตุปัจจัยของมัน ขันธ์ 5 เก่าย่อมดับสลายลงอย่างสิ้นเชิง 

คำถามที่ผู้คนมักสงสัยและแสวงหาคำตอบมาทุกยุคทุกสมัยก็คือ  

"เมื่อขันธ์ 5 ดับลงแล้วหรือตายแล้ว จิตหรือวิญญาณจะดำเนินต่อไปอย่างไร?" ในพระไตรปิฎก องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงจำแนกเส้นทางหลังความตายของสัตว์โลกไว้อย่างละเอียดลออ โดยแบ่งออกเป็น 6 เส้นทางหลัก ภายใต้ 2 สภาวะใหญ่ คือ....
1. การวนเวียนอยู่ในสังสารวัฏ (คติ 5) และ

2. การหลุดพ้นจากสังสารวัฏโดยสิ้นเชิง (นิพพาน)  

ก. เส้นทางในสังสารวัฏ: "คติ 5" 

(สำหรับผู้ยังมีอวิชชาและตัณหาอุปาทานอยู่)  

สำหรับผู้ที่ยังหนาแน่นด้วยกิเลส อวิชชา และความยึดมั่นถือมั่น เมื่อขันธ์ 5 ชุดนี้ดับลง แรงขับแห่งกรรม (อภิสังขาร) และจิตดวงสุดท้าย (ปฏิสนธิวิญญาณ) จะทำหน้าที่เชื่อมต่อและนำพาไปปฏิสนธิเกิดเป็นขันธ์ 5 ชุดใหม่ในภพภูมิต่างๆ ตามกฎแห่งกรรมที่ทำไว้ ซึ่งพระพุทธองค์ทรงจำแนก คติ 5 ไว้ดังนี้... 

1. นรกภูมิ (ทุคติภูมิ)  

ดินแดนแห่งความเร่าร้อนและบีบคั้น เสวยทุกขเวทนาอย่างหนักหน่วงโดยส่วนเดียว เกิดจากจิตที่หนาแน่นไปด้วย...โทสะ ความโกรธเคือง ความพยาบาท หรือบาปกรรมหนักที่กระทำไว้ก่อนขันธ์ 5 ดับลง 

2. กำเนิดเดรัจฉาน (ทุคติภูมิ) 

ภพภูมิของสัตว์เดรัจฉาน ดำเนินชีวิตด้วยสัญชาตญาณ มีความหวาดกลัว และเบียดเบียนกันเอง เกิดจากจิตที่ตกอยู่ในอำนาจของ...โมหะ (ความหลง ความไม่รู้แจ้งในบาปบุญคุณโทษ) และความมัวเมาในกิเลส 

3. เปรตวิสัยและอสุรกาย (ทุคติภูมิ) 

ดินแดนแห่งความหิวกระหาย ความยากไร้ และความตระหนี่ถี่เหนียว เสวยวิบากกรรมตามสัดส่วนของ...ความโลภที่เคยสะสมไว้ในยามมีชีวิตอยู่

4. มนุษยโลก (สุคติภูมิ)  

ภพภูมิของมนุษย์ที่มีทั้งความสุขและความทุกข์คละเคล้ากันไป เป็นภูมิพิเศษที่มีทั้งความประมาทและโอกาสในการสร้างกุศล เกิดจาก...จิตที่มีกุศลกรรม มีศีล 5 และความเป็นมนุษย์ธรรมดา 

5. เทวโลกและพรหมโลก (สุคติภูมิ)  

ดินแดนอันเป็นทิพย์ เต็มไปด้วยความสุข ความประณีต และความสงบระงับ (ในระดับรูปพรหมและอรูปพรหม) เกิดจากผลแห่ง...ทาน ศีล ภาวนา และการฝึกจิตจนได้ฌานสมาบัติ 

ข. เส้นทางพ้นสังสารวัฏ: "นิพพาน" (การดับสิ้นซึ่งกองทุกข์) 

6. นิพพาน (อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ)  

เส้นทางสายเอกที่เหนือกว่าคติทั้ง 5 ทั้งปวง สำหรับพระอริยบุคคลผู้เจริญอริยมรรคมีองค์ 8 จนสามารถทำลายอวิชชา ถอนรากถอนโคนอุปาทานและตัณหาได้โดยสิ้นเชิง เมื่อขันธ์ 5 ดับลงในวาระสุดท้ายแห่งชีวิต (ปรินิพพาน) จะไม่มีการสืบต่อของวิญญาณและขันธ์ 5 ในภพภูมิใดๆ อีก เป็นการสงบระงับ ดับสูญซึ่งเพลิงกิเลสและกองทุกข์ทั้งปวงเข้าสู่ความสงบเย็นอันเป็นอมตะ

ท่านชอบแบบใด ท่านสามารถเลือกได้เลย.. 

บทสรุป: การแยกแยะสมมติต่างๆสู่ความหลุดพ้น

โลกของมนุษย์(โลกปรุงแต่ง)จะเต็มไปด้วยสิ่งสมมติแทบทั้งนั้น 

พระพุทธศาสนาไม่ได้สอนให้เราหวาดกลัวความตาย เพราะจริงๆและความตายไม่มีอยู่จริง มีแต่ธรรมแต่ละธรรมที่ดับไปตามเหตุปัจจัยของมัน(ดิน น้ำ ลม ไฟ เสื่อมสลายและดับไป)ต้องเข้าใจว่า ร่างกาย(รูป)ที่เราอาศัยอยู่นี้เกิดจากการรวมตัวกันของ...ดิน น้ำ ลม ไฟ...ชั่วคราว ถึงจุดหนึ่งมันก็ดับสลายไปตามธรรมชาติของมัน ส่วน เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ก็มาจากการปรุงแต่งทางธรรมชาติ ไม่มีใครเป็นเจ้าของ มันไม่ใช่ของเราสักอย่าง พุทธศาสนาจึงสอนให้เรา "เข้าใจความจริงของขันธ์ 5" ว่าเป็นเพียงธาตุที่ธรรมชาติปรุงแต่งขึ้นมาชั่วคราวเท่านั้น การฝึกฝนสติปัญญา การเจริญโยนิโสมนสิการ และการละวางความยึดมั่นถือมั่น (เช่น การละนันทิในเวทนา) คือหนทางอันประเสริฐที่จะช่วยถอดถอนจิตจากการพัวพันในสมมติทั้งหลายทั้งปวง เพื่อไม่ให้หลงใหลไปสู่คติอันเป็นทุกข์ แต่โน้มนำจิตไปสู่ความสงบเย็นอันสูงสุดคือ พระนิพพาน ในที่สุด 

สถิติจากพระพุทธพจน์ :

เส้นทางที่มนุษย์ไปมากที่สุดเมื่อขันธ์ 5 ดับลง(มรณะหรือตาย) 

พระพุทธองค์ทรงตรัสไว้ใน นขสิขาสูตร (พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย นิทานวรรค) ว่า: 

ไปสู่ทุคติ/อบายภูมิ (นรก, เดรัจฉาน, เปรตวิสัย) = มีจำนวนมากที่สุด 

กลับมาเกิดเป็นมนุษย์ หรือไปสู่สุคติ (เทวดา/พรหม) = มีจำนวนน้อยมาก 

พระพุทธพจน์ทรงอุปมา: 

พระพุทธองค์ทรงใช้ปลายเล็บพระหัตถ์ช้อนฝุ่นขึ้นมาเล็กน้อย แล้วตรัสถามพระภิกษุว่า ฝุ่นที่ปลายเล็บกับฝุ่นบนแผ่นดินใหญ่ ส่วนไหนมากกว่ากัน?

พระภิกษุตอบว่า ฝุ่นบนแผ่นดินใหญ่นั้นมีมากกว่าอย่างเทียบกันไม่ได้

พระพุทธองค์จึงทรงตรัสสรุปว่า:

สัตว์ที่จุติ(ตาย)จากมนุษย์ไปแล้ว จะกลับมาเกิดในมนุษยโลก หรือไปสู่เทวโลก มีน้อยนิดเปรียบเหมือน "ฝุ่นที่ปลายเล็บ"

ส่วนสัตว์ที่จุติ(ตาย)จากมนุษย์แล้ว ไปเกิดในนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย มีจำนวนมากมายมหาศาลเปรียบเหมือน "ฝุ่นบนแผ่นดินใหญ่" 

ทำไมเบื้องหลังจึงเป็นเช่นนั้น? (พิจารณาตามสภาวะธรรม) 

หากพิจารณาตามสภาวะจิตของมนุษย์ทั่วไปโดยธรรมชาติ: 

1. จิตมักไหลลงสู่ที่ต่ำ(จิตที่มีอวิชชา) : จิตของสัตว์โลกทั่วๆไปที่ยังไม่ได้ฝึกสติปัญญา มักถูกตัณหา โทสะ และโมหะ ครอบงำเป็นปกติ ในวันหนึ่งๆ มนุษย์ส่วนใหญ่ตกอยู่ใต้แรงเหวี่ยงของความโลภ ความโกรธ ความหลง ความหงุดหงิด และความเพลิน (นันทิ) มากกว่าการมีสติปัญญาอยู่กับปัจจุบันธรรม 

2. กัมมปัจจัยก่อนดับ : จิตดวงสุดท้ายก่อนขันธ์ 5 จะแตกดับลง(มรณาสันนกาล)มักจะหนีไม่พ้น "อารมณ์ที่คุ้นเคย" หากชีวิตประจำวันสะสมความโกรธ ความกลัว ความห่วงกังวล หรือความยึดมั่นถือมั่นเอาไว้ จิตก็จะแล่นไปปฏิสนธิในภพภูมิที่สอดคล้องกับพลังงานจิตที่ยึดติดกับอารมณ์นั้นๆ ทันที (เช่น โทสะ นำไปสู่ นรก/อสุรกาย, โลภะ นำไปสู่ เปรต, โมหะ นำไปสู่ เดรัจฉาน) 

เครื่องมือรอดพ้นจากกระแสกรรมส่วนใหญ่ 

การที่พระพุทธองค์ทรงชี้ให้เห็นความจริงอันน่าหวาดเสียวน่าหวาดกลัวนี้ ไม่ใช่เพื่อให้เราหวาดกลัวหรือหมดหวังในการดำเนินชีวิต แต่ทรงเตือนให้เรา "ไม่ประมาท" 

การที่เราได้มีโอกาสโยนิโสมนสิการ เห็นแจ้งในสภาวะธรรม ละความยินดียินร้าย (นันทิ) ในเวทนา และฝึกเห็นขันธ์ 5 เป็นอนัตตาอยู่เนืองๆ จึงเป็น "สะพานเชื่อม" ที่คุ้มครองจิตไม่ให้ไหลไปตามกระแสส่วนใหญ่ของโลก(ทุคติภูมิ)เพื่อเปลี่ยนคติจาก "ฝุ่นบนแผ่นดิน" ให้กลายเป็น "ฝุ่นที่ปลายเล็บ" ที่พาจิตเข้าสู่สุคติภพภูมิ หรือการมุ่งตรงสู่การดับกิเลสและกองทุกข์ได้อย่างแท้จริง 

ในพระไตรปิฎก พระพุทธองค์ทรงจำแนกคติ (ที่ไป) ของพระอริยบุคคลแต่ละขั้นหลังจากที่ขันธ์ 5 แตกดับ (ปรินิพพานหรือจุติ) ไว้ชัดเจนตามระดับความสิ้นไปของกิเลส โดยมีรายละเอียดดังต่อไปนี้......  

1. พระโสดาบัน  

(ผู้แรกถึงกระแสธรรม/ละสักกายะทิฏฐิ/วิจิกิจฉา/สีลัพพตปรามาส ได้) 

 คติ(ที่ไป)หลังขันธ์ 5 ดับลง : 

พระโสดาบันยังต้องเวียนว่ายตายเกิดในสังสารวัฏอยู่ แต่จำกัดภพชาติไม่เกิน 7 ชาติ (เรียกว่า สัตตักขัตตมปรมะ) หรือบางประเภทอาจเกิดอีก 2-3 ชาติ (เช่น โกลังกตละ) หรือเกิดเป็นมนุษย์เพียงชาติเดียว (เช่น เอกจีพี) 

ไปสวรรค์ชั้นใด / ภูมิใด : เมื่อจุติ(เคลื่อนที่)จากมนุษย์ ย่อมไปเกิดใน สุคติภูมิ (มนุษย์ หรือ เทวโลกตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกา ดาวดึงส์ ยามา ดุสิต นิมมานรดี ถึงปรนิมมิตตสวัตดี) สลับกันไปมา จะไม่ไปเกิดในอบายภูมิ (นรก เดรัจฉาน เปรต อสุรกาย) อีกเลยอย่างเด็ดขาด และในที่สุดจะต้องบรรลุเป็นพระอรหันต์ในชาติต่อๆไป 

2. พระสกทาคามี (ผู้กลับมาเกิดอีกครั้งเดียว) 

คติ(ที่ไป)หลังขันธ์ 5 ดับลง : 

เป็นพระอริยบุคคลที่ทำกิเลส 1-3 ดับลง และกามราคะ และปฏิฆะเบาบาง 

ไปสวรรค์ชั้นใด / ภูมิใด: จะกลับมาเกิดใน กามสุคติภูมิ (มนุษย์ หรือ เทวโลกชั้นใดชั้นหนึ่งใน 6 ชั้น) อีกเพียง ชาติเดียวเท่านั้น แล้วจะกระทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งทุกข์ (นิพพาน) ในชาตินั้นทันที 

3. พระอนาคามี (ผู้ไม่กลับมาสู่กามภพอีก) 

คติ(ที่ไป)หลังขันธ์ 5 ดับลง : 

เป็นผู้ละสังโยชน์เบื้องต่ำได้ทั้งหมดโดยเด็ดขาด เมื่อขันธ์ 5 ดับลงที่โลกมนุษย์หรือเทวโลกชั้นกามภูมิ พระอนาคามี จะไม่กลับมาเกิดในกามภพ (มนุษย์และเทวโลก 6 ชั้นเบื้องต่ำ) อีกเลย 

ไปสวรรค์ชั้นใด / ภูมิใด: จะไปบังเกิดใน สุทธาวาสภูมิ 5 (พรหมโลกชั้นสูง 5 ชั้น สำหรับพระอนาคามีโดยเฉพาะ) ซึ่งประกอบด้วย: 

1. อวิหาภูมิ 

2. อัตตัปปาภูมิ 

3. สุทัสสาภูมิ 

4. สุทัสสีภูมิ 

5. อกนิฏฐาภูมิ 

และจะปรินิพพาน (ดับขันธ์ 5 โดยสิ้นเชิง) อยู่ในพรหมโลกชั้นสุทธาวาสนั้นเอง จะไม่กลับมาเกิดในภพภูมิต่ำกว่านั้นอีก  

สรุปภาพรวม  

พระโสดาบัน: ไปได้ทั้งมนุษย์และเทวโลก 6 ชั้น (ไม่เกิน 7 ชาติ) 

พระสกทาคามี: ไปมนุษย์หรือเทวโลก 6 ชั้น (อีกเพียง 1 ชาติเท่านั้น) 

พระอนาคามี: ไปเกิดใน พรหมโลกชั้นสุทธาวาส 5 และปรินิพพานที่นั่น 

ข้อควรระมัดระวังเป็นพิเศษสำหรับนักปฏิบัติธรรม  

1. ภวตัณหาแฝงตัวอยู่ใน "ความอยากบรรลุธรรม" อย่างไร?

 ภวตัณหา คือ ความอยากมี อยากเป็น อยากบรรลุธรรม อยากให้สภาวะที่น่าพอใจดำรงอยู่ ในบริบทของผู้ปฏิบัติธรรม ยามที่เราศึกษาพระไตรปิฎกจนเข้าใจสภาวะธรรมอย่างลึกซึ้ง รู้ว่าสวรรค์ พรหมโลก หรือพระนิพพานดีอย่างไร จิตมนุษย์ที่ยังมีอวิชชาครอบงำจะเกิดปฏิกิริยาขึ้นทันที 2 ระดับดังต่อไปนี้..... 

ตัณหาในภพอันเป็นทิพย์: อยากเป็นพระอริยบุคคล อยากได้สภาวะจิตสงบ อยากไปเกิดในพรหมโลกชั้นสุทธาวาส หรืออยากได้บรรลุธรรมเพื่อความพ้นทุกข์ (ซึ่งความอยากในระดับนี้ หากยังอยู่ในขอบเขตของ กุศลฉันทะ ก็นับว่าเป็นแรงขับเคลื่อนในการปฏิบัติ แต่ถ้าเป้าหมายเปลี่ยนเป็น "ความอยากเป็นผู้บรรลุ" จิตจะตกเป็นทาสของ ภวตัณหา ทันที) 

วิภวตัณหาแฝง: ความไม่อยากเป็นปุถุชน ไม่อยากวนเวียนในอบายภูมิ ไม่อยากเผชิญกับขันธ์ 5 อันเป็นทุกข์ ความรู้สึกกังวลกลัวว่าจะต้องไปตกนรกหรือเป็นฝุ่นบนแผ่นดินใหญ่ตามพระพุทธพจน์ตรัสไว้ จะบีบให้จิตทะยานอยากหนีไปสู่สภาวะใหม่เร็วๆ กลายไปเป็น วิภวตัณหา  

2. ปรากฏการณ์ "รู้มาก แค่สัญญาจำได้ ไม่ใช่ปัญญาเห็นแจ้ง"  

ในยุคปัจจุบัน เราสามารถเข้าถึงข้อมูลพระไตรปิฎก สื่อธรรมะ และบทวิเคราะห์สภาวะธรรมได้อย่างง่ายดายและละเอียดลึกซึ้ง: 

ความเสี่ยงของการซ้อนทับกันระหว่าง "สัญญา" กับ "ปัญญา": เมื่อเราอ่านหรือสืบค้นจนเข้าใจขั้นตอนของพระโสดาบันไปจนถึงพระอรหันต์ จิตจำสภาวะเหล่านั้นไว้ได้หมด (สัญญา) จนบางครั้งจิตอาจเกิดความหลงผิด คิดว่าตนเองเข้าใจหรือบรรลุแล้ว เพราะจินตนาการตามบทเรียนได้ 

ความรีบร้อน (อุทธัจจะ): ยิ่งรู้รายละเอียดมาก และมีความอยากบรรลุเร็วๆ จิตจะเกิด ความเพ่งเร่ง หรือการเพ่งจ้องสภาวะจิตตนเองเพื่อ "ให้เป็นไปตามตำรา" แทนที่จะเปิดรับความจริงตามธรรมชาติด้วยปัญญา ความอยากให้สภาวะเป้าหมายเกิดขึ้นทันทีนี้เองคือตัวตนของ ภวตัณหา ที่เข้ามาขวางกั้นประตูแห่งอริยมรรคไว้ 

3. หนทางแก้ไข: แปลง "ภวตัณหา" ให้กลับมาเป็น "ธรรมนัย" ตามจริง  

พระพุทธองค์ทรงทราบดีว่าผู้ปฏิบัติธรรมย่อมต้องเผชิญกับปัญหานี้ จึงทรงสอนให้เราปรับมุมมอง (โยนิโสมนสิการ) ดังนี้: 

แยกแยะให้ออกระหว่าง "กุศลฉันทะ" กับ "ภวตัณหา": 

ภวตัณหา: มุ่งเป้าไปที่ "ตัวฉัน" ที่อยากเป็นผู้บรรลุ อยากเสวยความสงบ อยากได้ตำแหน่งพระอริยะในแต่ละระดับ(จิตอยาก) 

กุศลฉันทะ: มุ่งเน้นไปที่การสร้าง "เหตุและปัจจัย" คือความพอใจในการสั่งสมความเพียร(กุศล)การเจริญสติ สมาธิ ปัญญา ในทุกขณะจิตอยู่เนืองๆ การเห็นกายเห็นใจตามความเป็นจริงในปัจจุบันขณะ โดยไม่เร่งรัดผลลัพธ์ใดๆทั้งสิ้น 

เห็นความจริงของความอยากบรรลุ: แม้แต่ความอยากบรรลุธรรม ความอยากไปสวรรค์/พรหมโลก หรือความกลัวอบายภูมิ ก็เป็นเพียง "สังขารขันธ์" (การปรุงแต่งของเจตสิกฝ่ายอกุศล) ชนิดหนึ่งที่เกิดขึ้น ดับไป และไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชา (อนัตตา) 

ใช้สติดึงจิตกลับมาอยู่กับปัจจัยในปัจจุบัน: พระพุทธองค์ทรงอุปมาว่า เหมือนแม่ไก่ที่ตักเตือนตนเองให้กกไข่ดูแลไข่ให้ดีที่สุด เมื่อถึงเวลา ลูกไก่จะเจาะเปลือกไข่ออกมาเอง โดยที่แม่ไก่ไม่ต้องไปอยากหรือเร่งรัดให้มันเจาะเปลือกออกมาเลย การปฏิบัติธรรมก็เช่นกัน หน้าที่ของเราคือเจริญอริยมรรคมีองค์ 8 และมีสติรู้เท่าทันจิตในปัจจุบัน ส่วนผลการบรรลุมรรคผลจะเป็นไปตามกฎแห่งธรรมดา(ธรรมนิยาม)เอง  

สรุปสภาวะ: การศึกษาธรรมะจนแตกฉานลึกซึ้งเป็นเรื่องน่าอนุโมทนาอย่างยิ่ง แต่จิตของผู้ปฏิบัติยุคปัจจุบันต้องระมัดระวังไม่ให้ความรู้นั้นกลายเป็น "เหยื่อล่อ" ให้ภวตัณหาและมานะ (ความถือตัว) แอบอิงเข้ามา การมีสติรู้เท่าทันความอยากบรรลุ แล้วกลับมามองสภาวะจิตในปัจจุบันที่กำลังปรุงแต่งอยู่อย่างตรงไปตรงมา นั่นแหละคือการเริ่มต้นลอกคราบภวตัณหาออกอย่างแท้จริง  

 หลักสำคัญมากที่สุดที่ขาดไม่ได้เลย คือ....