ความรู้และความเข้าใจเกี่ยวกับการดับกิเลสหรือดับทุกข์

ความเป็นจริงหรือความจริงในธรรมชาติ คือ สิ่งสำคัญและจำเป็น

กิเลส(ตัณหา)ทำให้เกิดทุกข์ขึ้นมาในจิตใจของมนุษย์ พระพุทธเจ้าชี้ไปที่ ตัณหา ซึ่งเป็นกิเลสอีกตัวหนึ่งในบรรดากิเลสน้อยใหญ่ทั้งหลายทั้งปวง กิเลสมีเป็นจำนวนมาก และรากเหง้าของกิเลสน้อยใหญ่ทั้งหลายทั้งปวงก็คือ..อวิชชา(โมหเจตสิก)นั่นเอง เปรียบเทียบกับต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่ง ซึ่งมีรากแก้วเป็นจุดเกิด(อวิชชา) ลำต้น กิ่งก้าน ใบ เปรียบดังกิเลสน้อยใหญ่ทั้งหลายที่ต้องเจริญเติบโตมาจากรากของต้นไม้ ถ้าไม่มีรากหรือปราศจากราก ต้นไม้ก็อยู่ไม่ได้(ตาย) เช่นเดียวกัน ถ้าไม่มีรากเหง้าของกิเลส(อวิชชา)แล้ว บรรดากิเลสน้อยใหญ่ทั้งหลายทั้งปวงก็อยู่ไม่ได้เช่นกัน อวิชชาจึงเป็นประธานรากเหง้าของกิเลสทั้งปวง พระพุทธเจ้าสอนให้พวกเรานำ วิชชา(ปัญญา)ไปดับอวิชชา

วิชชา(ปัญญา)เกิด => อวิชชาดับ => กิเลสดับ => ทุกข์ดับ 

ตรรกะแห่งความเย็นและความว่างอันเป็นเนื้อแท้ของธรรมชาติ สามารถตีแผ่ออกมาได้ดังนี้: 

1. ความหลงผิดตั้งแต่นับก้าวแรก: "การสร้างผู้แบก"(แบกทุกข์) 

มนุษย์ส่วนใหญ่ใช้ชีวิตเหมือนคนที่เดินอุ้มหินก้อนใหญ่ไว้ตลอดเวลา พอหนักก็บ่นว่าเหนื่อย พอเจ็บก็บ่นว่าทุกข์ แต่ไม่เคยเฉลียวใจมองเลยว่า "ใครเป็นคนสั่งให้อุ้ม?"  

เมื่อ ตา มองเห็นรูป => ใจรับรู้ => เกิดความรู้สึก (ชอบ/ไม่ชอบ) 

ในวินาทีนั้นเอง ความไม่รู้ (อวิชชา) จะโผล่เข้ามาเสียบแทรก แล้วตะโกนว่า "นี่คือตัวฉัน!" หรือ "ความรู้สึกนี้เป็นของฉัน!" 

ทันทีที่คำว่า "ตัวฉัน" เกิดขึ้น "ผู้แบกรับ" ก็ถูกสร้างขึ้นทันที ชอบก็ต้องดิ้นรนเอามาครอบครอง (เกิดไฟร้อน) ไม่ชอบก็ต้องดิ้นรนผลักไส (เกิดไฟเผา) 

มนุษย์จึงไม่ได้เป็นทุกข์เพราะโลกหรือเพราะเหตุการณ์ภายนอก แต่เป็นทุกข์เพราะ "การสร้างตัวเราขึ้นมารับทุกข์" ในทุกๆวินาทีที่ประสาทสัมผัสกระทบอารมณ์  

2. การตีแผ่ความจริง : ไม่มีใครอยู่ในนั้นเลย(มีแต่ความว่าง)  

หากหยุดความเคลิ้บเคลิ้ม แล้วนำกลไกของกายและใจมาแยกแยะดูทีละชิ้นส่วนอย่างตรงไปตรงมา(วิภัชวาท)จะเห็นความจริงดังต่อไปนี้......  

ร่างกาย(รูป) : เป็นเพียงธาตุตามธรรมชาติ(ดิน น้ำ ลม ไฟ)ที่เกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วก้าวไปสู่ความเสื่อมตามกาลเวลา กลับไปสู่ธาตุเดิมของมัน ไม่มีใครเป็นเจ้าของตัวจริง 

ความรู้สึก (สุข/ทุกข์/เฉย)เวทนา : เป็นเพียงปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นเมื่อมีการกระทบ แล้วก็ดับไปในตัวเอง เกิดและดับไปตามเหตุปัจจัย ไม่มีใครเป็นเจ้าของ 

ความจำ(สัญญา) : เป็นเพียงร่องรอยของข้อมูลในสมองที่ถูกดึงขึ้นมาแล้วก็หายไป 

ความคิดปรุงแต่ง(สังขาร) : เป็นเพียงกระแสของอารมณ์ที่แว่บเข้ามา แล้วก็ไหลผ่านไป 

การรับรู้(วิญญาณ) : เป็นเพียงธาตุรู้ตามธรรมชาติที่ทำหน้าที่ของมันตามเหตุปัจจัย 

เมื่อชำแหละออกดูทั้งหมด ตรงไหนคือ "ตัวเรา"?  

ตรงไหนคือสิ่งที่เป็นอมตะคงทน? ไม่มีเลยแม้แต่มิลลิเมตรเดียว!  

ทุกสิ่งเป็นเพียง "ธรรมชาติกำลังทำหน้าที่ของธรรมชาติ" เกิดขึ้นเพราะมีเหตุ หมดเหตุก็ดับไป ไม่มีสัตว์ บุคคล ตัวตน เรา หรือเขา ซ่อนซ้อนอยู่ในนั้นเลยแม้แต่คนเดียว

3. จุดหักเห : เมื่อตัวแปรเปลี่ยน(วิชชาและอวิชชา)กระแสในปฏิจจสมุปบาทก็เปลี่ยน  

เมื่อจิตถูกสอนและอบรมด้วยความจริงข้อนี้จนจำกัดความหลงผิดได้ ในวินาทีที่การกระทบเกิดขึ้นใหม่(ผัสสะเกิด) : 

- ทางเดิม (สายร้อน): กระทบ => หลงยินดียินร้าย => สร้าง "ตัวฉัน" => เกิดความเร่าร้อน คับแคบ และวนเวียนอยู่ในลูปแห่งความทุกข์ (สังสารวัฏทางอารมณ์) 

- ทางใหม่ (สายเย็น): กระทบ => มีสติรู้เท่าทัน => เห็นแจ้งว่า "มันเป็นแค่ธรรมชาติทำหน้าที่" => ไม่ดึงความรู้สึกนั้นมาเป็น "ของฉัน"(มีแต่ธรรมที่ทำกิจเท่านั้น) 

เมื่อไม่มีการเติมเชื้อไฟแห่งความอยากและความดิ้นรน สายป่านแห่งความยึดถือก็ถูกตัดขาดทันทีในปัจจุบันขณะ! ความเย็นและความว่างเกิด 

4. สภาวะแท้จริง: ความเย็นและความว่างที่ไม่เคยหายไปไหน 

เมื่อความหลงผิดถูกถอดถอนออก สิ่งที่ปรากฏขึ้นไม่ใช่การสูญหายไปไหนของชีวิต แต่คือ "การคืนสู่ความปกติ" คือ เย็น และ ว่าง  

ความว่าง: ไม่ใช่ความว่างเปล่าแบบอวกาศหรือการไม่รู้สึกอะไร แต่คือ "ใจที่ว่างเปล่าจากความหมายแห่งตัวตน" ไม่มี "ผู้สุข" ไม่มี "ผู้ทุกข์" มีเพียงสภาวะที่เกิดขึ้นและดับไปตามธรรมชาติของธรรมแต่ละธรรมที่ทำกิจเสร็จแล้วก็ดับไปตามเหตุปัจจัย 

ความเย็น: เมื่อไฟแห่งความดิ้นรนทะยานอยากดับลง ความเร่าร้อนกระวนกระวายใจทั้งหมดก็ดับตาม ความสงบ เย็น และโปร่งเบาอันเป็นธรรมชาติเดิมที่ถูกบดบังไว้ จึงเผยตัวออกมาให้สัมผัส  

เปรียบเหมือนคนที่เพิ่งรู้ตัวว่า "ก้อนหินที่อุ้มมาตลอดชีวิต ไม่ใช่ของเรา และไม่เคยเป็นของเรา" เพียงแค่คลายมือปล่อยมันตกกลิ้งลงพื้น...

ความเบา ความสงบ และความเย็นสนิท ก็ปรากฏขึ้นทันที โดยไม่ต้องไปร้องขอจากสวรรค์วิมานที่ไหนเลย  

ตรรกะแห่งความเย็น และ ความว่าง  

"ความร้อนไม่ได้ดับเพราะมีใครไปทำลายมัน แต่ดับเพราะหมดเหตุปรุงแต่ง... ความเย็นไม่ได้เกิดขึ้นใหม่ แต่มีอยู่แล้วเมื่อไฟมันดับลง... และตัวเราที่ไม่เคยมีอยู่จริงตั้งแต่แรก จะมีใครที่ไหนไปเป็นทุกข์ได้อีก?"  

มันจบลงแค่นั้นแค่เข้าใจได้ถูกต้อง เรียบง่าย ตรงไปตรงมา และเป็นเช่นนั้นเอง (ตถตา) 

มนุษย์ส่วนใหญ่มักเข้าใจผิดว่า "ความมืด" กับ "ความสว่าง" หรือ "ความร้อน" กับ "ความเย็น" เป็นสิ่งสองสิ่งอยู่คนละสถานที่ ต้องเดินทางไปหา หรือต้องรอเวลาให้อีกสิ่งหนึ่งดับไปแล้วอีกสิ่งหนึ่งค่อยเดินทางมาถึง  แต่ในความเป็นจริงของสัจธรรม: 

1. ความมืดและความสว่างอยู่ใน "จุดเดียวกัน" 

- มืดไม่ได้ไปไหน: เมื่อจุดไฟขึ้น ความมืดไม่ได้ "วิ่งหนี" ออกไปนอกห้อง แต่มืดดับลงตรงนั้นเพราะมีเหตุปัจจัยแห่งแสงสว่างเกิดขึ้นมาแทนที่ 

- สว่างไม่ได้มาจากไหน: เมื่อดับไฟ ความสว่างไม่ได้ "บินกลับ" สู่ท้องฟ้า แต่มันหมดเหตุปัจจัยปรุงแต่ง ความมืดจึงปรากฏขึ้น ณ จุดเดิมทันที 

- ทุกข์และนิโรธ (ความดับทุกข์): เกิดและดับลงที่ "จุดเดียวกัน" นั่นคือ มโนผัสสะ ณ ปัจจุบันขณะ 

2. หยุดร้อนตรงไหน ก็เย็นตรงนั้น 

ในสายปฏิจจสมุปบาท จุดที่ไฟแห่งอวิชชาและตัณหาจุดลุกโชนขึ้น คือจุดเดียวกับที่ไฟนั้นดับลง เป็นจุดเดียวกันที่ซ้อนกันอยู่ระหว่างทุกข์เกิดขึ้นกับทุกข์ดับลง:  

ในพระไตรปิฎก(โดยเฉพาะในคัมภีร์มหาเทสนา และพระอภิธรรมปิฎก คัมภีร์ปฏิจจสัมภิทามรรค) รวมถึงพระอรรถกถา ได้จัดหมวดหมู่ การดับกิเลสหรือการดับทุกข์ ออกเป็น 5 รูปแบบหลัก (หรือที่เรียกว่า นิโรธ 5 หรือ ปหาน 5) ซึ่งแบ่งตามลักษณะและระดับความลึกของการดับ ดังนี้

1. ตทังคนิโรธ (หรือ ตทังคปหาน)ดับกิเลส/ดับทุกข์ชั่วขณะ

คือ: การดับกิเลส/ดับทุกข์ได้ ด้วยองค์ธรรมนั้นๆ ในช่วงขณะนั้น

ลักษณะ: เป็นการดับเฉพาะหน้าหรือชั่วคราว เมื่อมีปัญญา/วิปัสสนาญาณเกิดขึ้นสว่างขึ้นมา เช่น เมื่อเกิดความกังวลหรือความโลภ แล้วใช้การพิจารณาเห็นอนิจจัง-อนัตตา กิเลสและทุกข์ในขณะนั้นก็ดับไป ดุจการจุดจุดไฟส่องให้ความมืดหายไปเฉพาะบริเวณนั้น หรือการใช้สติตัดวงจรนันทิขณะเกิดผัสสะ เป็นต้น

2. วิกขัมภนนิโรธ (หรือ วิกขัมภนปหาน)

คือ: การดับกิเลส/ดับทุกข์ ด้วยการข่มไว้

ลักษณะ: เกิดจากการเข้าถึงสมาธิระดับสูง (ฌานสมาบัติ) สภาพจิตที่นิ่งและสงบจะข่มนิวรณ์ 5 และกิเลสอย่างหยาบไว้ไม่ให้แผลงฤทธิ์ได้ตลอดเวลาที่อยู่ในฌาน ดุจเอาหินทับหญ้าไว้ หญ้าไม่โตตราบเท่าที่หินยังทับอยู่

3. สมุจเฉทนิโรธ (หรือ สมุจเฉทปหาน)

คือ: การดับกิเลส/ดับทุกข์ ด้วยการตัดขาดโดยสิ้นเชิงด้วยปัญญา

ลักษณะ: เป็นการดับในระดับโลกุตตรมรรค (มรรคจิตเกิดขึ้น) โดยอาศัยวิปัสสนาปัญญาถอนรากถอนโคนอนุสัยกิเลสที่สะสมในจิตออกไปอย่างเด็ดขาด กิเลสนั้นๆ จะไม่เกิดขึ้นอีกเลยตลอดไป ดุจการขุดรากถอนโคนต้นไม้แล้วเผาทำลายทิ้ง ต้นไม้(กิเลส)ไม่สามารถเจริญเติบโตได้อีกเลย

4. ปฏิปัสสัทธินิโรธ (หรือ ปฏิปัสสัทธิปหาน)

คือ: การดับกิเลส/ดับทุกข์ ด้วยความสงบระงับ

ลักษณะ: เกิดขึ้นในขณะแห่ง ผลจิต (โลกุตตรผล) เมื่อมรรคจิตได้ทำหน้าที่ตัดกิเลสเรียบร้อยแล้ว จิตจะเสวยอารมณ์แห่งความสงบระงับจากกิเลสนั้นโดยสมบูรณ์ ไม่ต้องออกแรงตัดอีกต่อไป

5. นิสสรณนิโรธ (หรือ นิสสรณปหาน)

คือ: การดับกิเลส/ดับทุกข์ ด้วยการสลัดออกได้ยั่งยืน

ลักษณะ: เป็นความดับที่หลุดพ้นจากกิเลสและสังขารทั้งปวงอย่างสิ้นเชิง ถือเป็นสภาวะอันเป็นอมตธาตุ หรือ พระนิพพาน( พระอรหันต์ )

     นอกจากนี้ หากมองในเชิง ระดับกิเลสที่ถูกดับ พระไตรปิฎกยังจัดแบ่งการดับไว้ตามลำดับของศีล สมาธิ ปัญญา(มรรคมีองค์ 8 ) ดังนี้:

1. ดับวีติกกมกิเลส (กิเลสอย่างหยาบ): ดับด้วย ศีล เพื่อไม่ให้กิเลสแสดงออกมาทางกายและวาจา

2. ดับปริยุฏฐานกิเลส (กิเลสอย่างกลาง): ดับด้วย สมาธิ เพื่อข่มกิเลสที่กลุ้มรุมอยู่ในจิตใจ เช่น นิวรณ์ 5

3. ดับอนุสัยกิเลส (กิเลสอย่างละเอียด): ดับด้วย ปัญญา เพื่อถอนรากถอนโคนความเคยชินและความยึดมั่นที่ซ่อนตัวอยู่ในจิตในระดับลึกๆออกทั้งหมด

 การดับกิเลสระดับอนุสัยด้วยปัญญา หรือ สมุจเฉทนิโรธ ตามแนวทางอภิธรรม

1. ธรรมชาติของ "อนุสัยกิเลส" ในทางอภิธรรม 

อนุสัยกิเลสไม่ได้ตั้งอยู่เป็นก้อนหรือมีรูปร่างอยู่ในจิต แต่คือ ความพร้อมที่จะเกิดขึ้น (สืบต่อ) ของกิเลสเมื่อมีอารมณ์มากระทบ มีทั้งหมด 7 ประการ: 

1. ทิฏฐานุสัย: ความเคยชินในการเห็นผิด (ยึดถือว่าเป็นตัวตน)

2. วิจิกิจฉานุสัย: ความเคยชินในการลังเลสงสัยในสัจธรรม

3. กามราคานุสัย: ความเคยชินในการยินดีติดใจในกามคุณ

4. ปฏิฆานุสัย: ความเคยชินในการหงุดหงิดขัดเคืองใจ

5. ภวราคานุสัย: ความเคยชินในการติดใจในภพ/ฌาน

6. มานานุสัย: ความเคยชินในการถือตัว ถือชั้นวรรณะ

7. อวิชชานุสัย: ความเคยชินในการไม่รู้ตามความเป็นจริง

  บทสรุปการดับกิเลสหรือการดับทุกข์

อวิชชาปรุงแต่ง =>นันทิราคะ =>ตัณหา =>อุปาทาน =>ทุกข์

อวิชชา(โมหเจตสิก) เป็นกิเลสตัวพ่อตัวแม่ของกิเลสทั้งปวง(ประธานกิเลส) เป็นกิเลสชนิดละเอียดในอนุสัยและสังโยชน์ ซึ่งอวิชชาเป็นกิเลสละเอียดที่เนียนมากๆ ดับได้ยากที่สุด ต้องใช้วิชชาหรือปัญญาเท่านั้น

1. ดับกิเลสในปัจจุบันขณะ / ดับทุกข์ชั่วคราว (ระดับปุถุชน/ผู้กำลังฝึกฝน)

ตรงกับหลัก : ตทังคนิโรธ (ดับด้วยสติ สมาธิ ปัญญาเฉพาะหน้า) และ วิกขัมภนนิโรธ (ดับด้วยกำลังสมาธิ/ฌาน)

สภาวะ: เป็นการดับกิเลสและทุกข์ที่เกิดขึ้นตรงหน้า ณ ผัสสะปัจจุบันขณะจิต เมื่อมีสติปัญญารู้เท่าทัน หรือมีสมาธิข่มไว้ กิเลสและทุกข์ขณะนั้นก็ดับลงทันที เพราะกิเลสและทุกข์มันมีการเกิดดับอยู่ตลอดเวลาเช่นกันเหมือนกับธรรมอื่นๆ แต่เพราะอนุสัย (ความเคยชินสะสม) ยังไม่ถูกตัดขาด เมื่อเจอกระทบใหม่(ผัสสะใหม่) กิเลสก็เกิดใหม่ได้อีก 

2. ดับกิเลส(ดับทุกข์)แบบสิ้นเชิงและถาวร (ระดับพระอรหันต์)

ตรงกับหลัก: สมุจเฉทนิโรธ (ดับด้วยการตัดขาดด้วยมรรคจิต), ปฏิปัสสัทธินิโรธ (ดับด้วยความสงบระงับแห่งผลจิต) และ นิสสรณนิโรธ (เข้าถึงพระนิพพาน)

สภาวะ: เป็นการดับที่ถอนรากถอนโคนอนุสัยกิเลสและอวิชชาออกจนหมดสิ้น กระแสสังขารที่จะปรุงแต่งให้เกิดทุกข์อีกถูกทำลายลงอย่างเด็ดขาด จิตจึงหลุดพ้นอย่างถาวร ไม่กลับมาเศร้าหมองอีกเลย 

การมองภาพใหญ่การดับกิเลสหรือดับทุกข์ออกเป็น 2 ระดับ (แบบชั่วคราว และ แบบสิ้นเชิง) แบบนี้ ช่วยให้เห็นกรอบการปฏิบัติที่ชัดเจนขึ้นมาก คือ ในชีวิตประจำวันเราฝึกดับกิเลสหรือดับทุกข์ชั่วขณะเพื่อไม่ให้ทุกข์เผาลนจิตใจในปัจจุบัน (ตทังคนิโรธ) ควบคู่ไปกับการสะสมปัญญาเพื่อนำไปสู่การตัดขาดอย่างถาวรในที่สุด(ในอนาคต)

 โครงสร้างกิเลสตัณหาอันเป็นที่มาแห่งทุกข์ 

โครงสร้างของกิเลสตัณหาตามหลักพระไตรปิฎก จัดลำดับตาม ระดับความละเอียดและการแสดงผลของจิต (3 ระดับ) ซึ่งสะท้อนกระบวนการทำงานตั้งแต่รากเหง้าใต้สำนึกไปจนถึงการแสดงออกทางกายและวาจา

โครงสร้างกิเลสตัณหา 3 ระดับ (จากละเอียดไปสู่หยาบ)

สายสัมพันธ์การก่อตัว: จากอวิชชาสู่ตัณหา (ปฏิจจสมุปบาท) 

เมื่อเจาะลึกกลไกการเกิดตัณหาในระดับจิตใจ พระไตรปิฎกแสดงลำดับวงจรไว้ดังนี้:

อวิชชา(ความไม่รู้ตามความเป็นจริง)=> ผัสสะ (กระทบอายตนะ) => เวทนา(สุข/ทุกข์/เฉยๆ)

เมื่อมีเวทนา แล้วขาดสติ/โยนิโสมนสิการ โมหเจตสิก(อวิชชา)จะปรุงแต่งให้เกิด นันทิ (ความเพลิดเพลิน) => กลายเป็น ตัณหา (ความทะยานอยาก 3 ประการ):

1. กามตัณหา: อยากได้ในกามคุณ (รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ)

2. ภวตัณหา: อยากเป็น อยากคงอยู่ ยึดติดในอัตตา/ภาวะนั้นๆ

3. วิภวตัณหา: อยากไม่เป็น อยากดับสูญ อยากพ้นไปจากภาวะที่ไม่พอใจ

จากตัณหา => อุปาทาน (ความยึดมั่นถือมั่นว่าเป็นตัวตน/ของตน) => ภพ/ชาติ (กระบวนการสร้างตัวตนและการเกิดของทุกข์) 

โครงสร้างทั้งหมดนี้แสดงให้เห็นว่า ตัณหา เป็นเพียงอาการที่ปรากฏขึ้นกลางสายทาง โดยมี อวิชชาและอนุสัย เป็นรากเหง้าอยู่เบื้องหลัง การดับกิเลสละเอียดจึงต้องถอนกันที่ระดับปัญญา เพื่อให้เห็นธรรมทั้งหลายทำกิจตามธรรมชาติ และหลุดพ้นจากความยึดถือในสมมติทั้งปวง

วิธีทำลายโครงสร้างกิเลสตัณหา 

ในพระไตรปิฎกตรัสถึง วิธีทำลายโครงสร้างกิเลสตัณหา ไว้อย่างเป็นระบบและตรงจุด โดยมุ่งทำลายตัดสายพานในแต่ละระดับชั้น ตั้งแต่กิเลสระดับหยาบ ระดับกลาง จนถึงการถอนรากถอนโคนในระดับกิเลสละเอียด(กิเลสอนุสัย)

1. การทำลายโครงสร้าง 3 ระดับ (ตรงตามชั้นของกิเลส)