อารมณ์ 6 คืออะไร ตีแผ่อารมณ์ 6 ด้วย สติ สมาธิ ปัญญา(แก่นมรรค)

“อารมณ์ 6” หรืออายตนะภายนอก 6 ในทางพุทธศาสนา หมายถึง “สิ่งที่มากระทบใจผ่านประสาทรับรู้ทั้ง 6 ทาง” หรือเรียกว่า “อารมณ์ของอายตนะ” หรืออารมณ์ที่มาจากอายตนะภายนอก 6 นั่นเอง  มี 6 อย่าง ได้แก่......

1. รูป — สิ่งที่ตาเห็น
2. เสียง — สิ่งที่หูได้ยิน
3. กลิ่น — สิ่งที่จมูกได้กลิ่น
4. รส — สิ่งที่ลิ้นรับรส
5. โผฏฐัพพะ — สิ่งที่กายสัมผัส เช่น ร้อน เย็น แข็ง อ่อน
6. ธรรมารมณ์ — สิ่งที่ใจนึกคิด เช่น ความจำ ความคิด อารมณ์ ความฝัน จินตนาการ

พอ “อารมณ์” เหล่านี้มากระทบ  → ใจก็จะเกิด “ชอบ / ไม่ชอบ / เฉย ๆ” → แล้วต่อยอดเป็นความอยาก ความโกรธ ความหลงได้

ตัวอย่างง่าย ๆ:

• ได้ยินคำชม → พอใจ ( เกิดสุขเวทนา )
• ได้ยินคำด่า → ไม่พอใจ ( เดิทุกขเวทนา )
• เห็นของที่อยากได้ → เกิดความอยาก ( เกิดตัณหา )

พระพุทธเจ้าจึงสอนให้เรา “รู้เท่าทันอารมณ์”หรืออายตนะภายนอกทั้ง 6  ที่มากระทบ ไม่ปล่อยให้ใจไหลตามสิ่งที่มากระทบ เพราะตัวทุกข์(ตัณหา)มักเริ่มจากตรงนี้( อารมณ์ 6 )

ในชีวิตประจำวันของเรา ตั้งแต่ตื่นนอนจนถึงหลับสนิท จิต(เจตสิก)ของเราไม่เคยอยู่นิ่ง มันเดินทางออกไปรับรู้สิ่งต่างๆ อยู่ตลอดเวลา สิ่งเหล่านั้นในทางธรรมเรียกว่า "อารมณ์ 6" หลายคนมักเข้าใจผิดว่า "อารมณ์" คือ ความโกรธ ความโลภ หรือความเสียใจ (ซึ่งแท้จริงแล้วสิ่งเหล่านั้นคือ สังขารขันธ์ หรือความปรุงแต่ง) แต่ในสภาวะความจริงแท้ อารมณ์ แปลว่า "สิ่งที่จิตเข้าไปยึดหน่วง" หรือ "สิ่งที่ถูกจิตรู้" เปรียบเสมือนอาหารของจิตที่ป้อนเข้ามาให้จิตทำงานนั่นเอง อายตนะภายนอก คือ สิ่งที่จิต(เจตสิก)รับรู้และปรุงแต่งไปเป็น นันทิราคะ

เจาะลึก อารมณ์ 6 (สิ่งที่ถูกจิตรู้) มีอะไรบ้าง?

อารมณ์ 6 คือโลกภายนอกและภายในที่เข้ามาจำเพาะเจาะจงตรงหน้าด่านสัมผัส (อายตนะ) ทั้ง 6 ช่องทาง ดังนี้:

 ข้อสังเกตสำคัญ:

อารมณ์ 5 ตัวแรก (รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส) เป็นเรื่องของรูปธรรมกายภาพ ส่วนอารมณ์ตัวที่ 6 คือ "ธรรมารมณ์" เป็นสิ่งที่เกิดที่ใจโดยตรงเป็นนามธรรม เช่น นึกถึงเรื่องในอดีต (สัญญา) หรือคิดโปรเจกต์ในอนาคต (สังขาร) สิ่งที่ถูกนึกถึงนั้นแหละเรียกว่า ธรรมารมณ์

อารมณ์ 6 มีความสำคัญกับมนุษย์อย่างไร?

หากปราศจากอารมณ์ 6 จิตของมนุษย์จะทำงานไม่ได้เลย และมนุษย์ก็จะไม่สามารถมีชีวิตอยู่ได้ ความสำคัญของอารมณ์ 6 สามารถตีแผ่ออกเป็น 3 มิติหลัก ดังนี้

 1. เป็นวัตถุดิบและอาหารที่ทำให้ชีวิตดำเนินต่อไปได้

จิตโดยธรรมชาติมีกิจเดียวคือ "การเข้าไปรับรู้แจ้งอารมณ์" จิตอยู่ลอยๆ โดยไม่มีอารมณ์ไม่ได้ อารมณ์ 6 จึงเป็นเหมือนข้อมูล ที่ป้อนเข้าสู่ระบบสมองและจิตใจ ทำให้มนุษย์สามารถแยกแยะได้ว่าสิ่งใดปลอดภัย สิ่งใดเป็นอันตราย และควรขับเคลื่อนชีวิตไปในทิศทางใด

 2. เป็น "ต้นตอ" และ "หัวโค้งสำคัญ" ของการเกิดทุกข์ (ผัสสะ)

ความสำคัญสูงสุดในภาคปฏิบัติธรรมคือ อารมณ์ 6 คือจุดเริ่มต้นของกระบวนการปฏิจจสมุปบาท

เมื่ออารมณ์ภายนอก(อารมณ์ 6 ) มากระทบ อายตนะภายใน จะเกิด "ผัสสะ" และส่งผลให้เกิด "เวทนา" ทันที

จุดเปลี่ยนชีวิต: มนุษย์ส่วนใหญ่ตกเป็นทาสของอารมณ์ 6 เพราะเมื่อรับอารมณ์ที่พอใจ (อิฏฐารมณ์) จิตจะเกิด นันทิ (ความเพลิน) และเกิดราคะ แสวงหาไม่สิ้นสุด แต่เมื่อรับอารมณ์ที่ไม่พอใจ (อนิฏฐารมณ์) จิตจะเกิดปฏิฆะ ผลักไส และเป็นทุกข์

ธรรมะภาคปฏิบัติ: การใช้แก่นมรรค(สติ สมาธิ ปัญญา)รู้เท่าทันอารมณ์ 6

หน้าที่ของเราในการฝึกจิต ไม่ใช่การวิ่งหนีอารมณ์ 6 ไม่ใช่การหลับตาอุดหูไม่รับรู้ตัวอะไรเลย (เพราะนั่นบิดเบือนธรรมชาติและเป็นไปไม่ได้ในการดำเนินชีวิต) แต่คือการ "เห็นอารมณ์ 6 ตามความเป็นจริงด้วยโยนิโสมนสิการหรือด้วยปัญญา"

"ธรรมใดทำกิจผิดคือ บิดเบือนธรรมชาติ จิตก็เป็นธรรมอีกธรรมหนึ่ง"

อารมณ์ 6 มากระทบตามหน้าที่ของมัน ตาเห็นรูป หูได้ยินเสียง มันเป็นเพียง "สภาวะถูกรู้"

เมื่อเราฝึก สติ สมาธิ ปัญญา เข้าไปจำหลักที่หน้าด่าน:

1. สติ จะระลึกรู้เท่าทันทันทีว่า มีอารมณ์มากระทบแล้วนะ (เช่น เสียงหนวกหูกำลังกระทบหู)

2. สมาธิ จะตั้งมั่นเป็นผู้ดู ไม่กระโดดลงไปยึดอารมณ์นั้นมาเป็นเรา "ละนันทิในเวทนา" ที่เกิดขึ้นจากการกระทบนั้นทันที

3. ปัญญา จะเห็นแจ้งว่า อารมณ์ 6 ที่ผ่านมานั้นผ่านมาแล้วก็ผ่านไป มีความเกิด-ดับเป็นธรรมดา และตัวจิตผู้เข้าไปรู้ก็เกิด-ดับเช่นกัน ทุกธรรมรวมถึงจิตเป็นอนัตตาทั้งหมด อารมณ์ 6 คือ การทำกิจ(ทำหน้าที่)ของ...รูปธรรม และ นามธรรม( ธรรมมารมณ์ )

 สรุปเนื้อหาสำหรับผู้ปฎิบัติธรรม:

อารมณ์ 6 ไม่ใช่สิ่งชั่วร้าย และไม่ใช่สิ่งที่เราต้องไปทำลาย มันคือธรรมชาติของโลกสมมติ ความทุกข์ไม่ได้เกิดเพราะ "มีเสียงดัง" แต่ความทุกข์เกิดเพราะ "จิต(อกุศลเจตสิก)วิ่งออกไปปรุงแต่งนันทิราคะและยึดในอารมณ์ 6 นั้น แล้วปรุงแต่งว่าฉันไม่ชอบ"

เมื่อใดที่จิตเข้าใจแยกแยะสมมติออก(เดินแก่นมรรค) เห็นชัดว่าอารมณ์ก็ส่วนอารมณ์ จิตผู้รู้ก็ส่วนจิต ต่างคนต่างทำหน้าที่ของตนเอง ไม่มีความสำคัญมั่นหมายในตนเองแทรกซึมอยู่... เมื่อนั้น อารมณ์ 6 จะเป็นเพียงสักแต่ว่า "กระแสแห่งธรรมชาติ" ที่ไหลผ่านไป โดยไม่สามารถทิ้งรอยแผลแห่งความทุกข์ไว้ในใจเราได้อีกต่อไป นี่คือ สิ่งที่พระพุทธเจ้าสอนให้รู้เท่าทัน..อารมณ์ 6  รู้(ด้วยสติ)  เห็น(ด้วยปัญญา)  วาง(ปล่อยวาง) 
...........................................................................................................................

การใช้ แก่นมรรค (สติ สมาธิ ปัญญา) เข้าไปตีแผ่ อารมณ์ 6 คือการเข้าไปตั้งรับและทำลายวงจรความทุกข์ที่ "หน้าด่านสัมผัส" โดยตรง เพราะอารมณ์ 6 (รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัสกาย เรื่องราวในใจ) คือวัตถุดิบดิบที่วิ่งเข้ามาปะทะจิตอยู่ตลอดเวลา

หากไม่มีแก่นมรรค จิตจะเกิด "ผัสสะบิดเบือน" แล้วไหลไปสู่ความเพลิน (นันทิ)ด้วยอวิชชา ปรุงแต่งเป็นตัวเรา-ของเราทันที การใช้สติ สมาธิ ปัญญา เข้าไปแยกแยะสภาวะนี้อย่างละเอียด มีกระบวนการทำงานดังนี้...........

1. ใช้ "สติ" ตัดอารมณ์ออกจาก "ความทรงจำเก่า" (หยุดก้าวแรกที่หน้าด่าน)

หน้าที่ของสติในอารมณ์ 6 คือ "การระลึกรู้เท่าทันการปรากฏตัวของอารมณ์ ณ ปัจจุบันขณะ" เพื่อไม่ให้สัญญาขันธ์ (ความจำได้หมายรู้) วิ่งเข้ามาติดป้ายกำกับ หรือตีตราอารมณ์นั้นล่วงหน้า ด้วยการดึงสติกลับมาที่ฐานกาย ซึ่งจิตก็จะตามสติมาด้วยที่ฐานกาย

กลไกการทำงาน: มนุษย์เราพอหูได้ยินเสียง (สัททารมณ์) สัญญาจะวิ่งมารวมตัวทันทีว่า "นี่คือเสียงนินทา" หรือ "นี่คือเสียงด่า" แต่เมื่อมี สติ จำหลักอยู่หน้าด่านเมื่อเกิดผัสสะขึ้น(ได้ยินเสียงด่า) สติจะทำหน้าที่สกัดและแยกแยะว่า:

เสียง คือ ธรรมชาติชนิดหนึ่งที่มีความสั่นสะเทือน (เป็นอารมณ์ที่ถูกรู้ด้วยสติ)

หู คือ เครื่องมือรับสัมผัส
สติจะจำหลักอยู่ที่ความรู้สึกสัมผัสเพียวๆ ตัดกระบวนการเชื่อมโยงกับเรื่องราวในอดีตออกไป ทำให้สภาวะการกระทบนั้นกลายเป็นเพียง "สักแต่ว่าเห็น สักแต่ว่าได้ยิน" เท่านั้น สติจะไม่มีการอธิบายเรื่องราวใดๆทั้งสิ้น ยังไม่มีความหมายว่าเป็นสิ่งที่ดีหรือชั่ว

2. ใช้ "สมาธิ" ตั้งมั่นเป็นกลาง "ละนันทิในเวทนา" (หยุดการไหลตามอารมณ์)

เมื่ออารมณ์ 6 กระทบเข้ามา ย่อมหลีกเลี่ยงการเกิด เวทนา (สุข ทุกข์ หรือเฉยๆ) ไม่ได้ หน้าที่ของสมาธิที่ทรงพลังคือ "ความตั้งมั่นของจิตผู้รู้" ที่ไม่กระโดดเข้าไปเกลือกกลั้วหรือแช่อิ่มในอารมณ์นั้น สติจะดึงจิตกลับที่ฐานกายจนเกิด สมาธิขึ้นมา

กลไกการทำงาน:

เมื่อเจออารมณ์ที่น่าพอใจ (เช่น รูปสวย รสอร่อย) จิตโดยธรรมชาติที่มีอวิชชานุสัยจะเกิด นันทิ (ความเพลิน) แล้ววิ่งตามออกไปเพื่อครอบครอง
แต่เมื่อจิตมี สมาธิ ที่ตั้งมั่น จิตจะแยกตัวออกมาเป็น "ผู้สังเกตการณ์" ดั่งหินผาที่รับแรงลม สมาธิจะทำหน้าที่ "ละนันทิในเวทนา" ทันที คือ เห็นความยวนยั่วของอารมณ์ แต่จิตไม่กระเพื่อม ไม่ไหลไปยินดี (ราคะ) และไม่ไหลไปยินร้าย (ปฏิฆะ) อารมณ์ 6 จึงกลายสภาพเป็นเพียง "สิ่งที่ไหลผ่านหน้าบ้าน" แต่เข้าประตูบ้านไม่ได้ เพราะ สติและสมาธิทำกิจอยู่

3. ใช้ "ปัญญา" โยนิโสมนสิการ ตีแผ่ความเป็นอนัตตา (ทำลายผู้ยึดครอง)

นี่คือขั้นตอนการทำลายอาณาจักรของอวิชชาอย่างเด็ดขาด โดยการใช้ ปัญญาญาณ เข้าไปไตร่ตรองสภาวะจริงของอารมณ์ที่กำลังปรากฏ

กลไกการทำงาน: ปัญญาจะทำการโยนิโสมนสิการแยกแยะสมมติออกจากปรมัตถ์(ความจริง)โดยเห็นแจ้งใน 3 ความจริงดังนี้.....

อารมณ์ 6 ไม่เที่ยง (อนิจจัง): เสียงดีแค่ไหนก็ดับไป ภาพสวยแค่ไหนกระพริบตาก็เปลี่ยน ความคิด (ธรรมารมณ์) ผุดขึ้นมาแล้วก็จางหายไป ไม่มีอารมณ์ไหนคงอยู่ถาวรเกินหนึ่งขณะจิต เพราะอารมณ์ 6 คือ รูปนามที่เกิดมาจากการปรุงแต่ง อยู่ภายใต้ เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไปในที่สุด

อารมณ์ 6 ทนอยู่ไม่ได้ (ทุกขัง): ตัวอารมณ์เองมีความบีบคั้นในตัวเองเพื่อแปรปรวนไปตามเหตุปัจจัย การไปอยากให้อารมณ์ดีๆ อยู่ตลอดไป จึงเป็นการฝืนธรรมชาติ ซึ่งมันเป็นไปไม่ได้ อารมณ์ 6 ไม่ใช่ตัวตน บังคับควบคุมไม่ได้(เป็นอนัตตา)

อารมณ์ 6 และจิตเป็นอนัตตา (อนัตตา): ปัญญาจะทำการตีแผ่ให้เกิดความสว่างครั้งใหญ่ เห็นชัดว่า "ธรรมแต่ละธรรม ทำกิจของตัวเอง" รูปารมณ์ (แสง) ทำกิจของมัน จิตผู้รู้ทำกิจของมัน ไม่มีเจ้าของ ไม่มีใครสั่งให้เสียงนี้ดับหรือเกิดได้ และ “จิตที่ทำหน้าที่วิ่งไปรู้อารมณ์นั้น ก็เป็นเพียงธรรมอีกธรรมหนึ่งที่เป็นอนัตตา” ไม่ใช่ตัวเราหรือของเรา

 แผนผังเปรียบเทียบกลไกการตีแผ่อารมณ์ 6 ด้วยแก่นมรรค

[ อารมณ์ 6 วิ่งเข้ากระทบ ] (รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส เรื่องราวในใจ)
            │
            ▼
      [ อายตนะ 6 ] (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ)
            │
            ├─────────────────────────────────────────┐
     (ไม่มีแก่นมรรค)                            (มีแก่นมรรคตีแผ่)
            │                                         │
     จิตผสมโรงกับอารมณ์                     [สติ]   -> ตัดการเชื่อมโยงสัญญาเก่า (สักแต่ว่า)
            │                               [สมาธิ] -> ตั้งมั่น ดูอยู่ห่างๆ (ละนันทิในเวทนา)
    เกิด "นันทิ" (เพลิน/ดิ้นรน)               [ปัญญา] -> โยนิโสมนสิการ เห็นแจ้งไตรลักษณ์
            │                                         │
            ▼                                         ▼
   ยึดอารมณ์มาเป็น "ของเรา"                  เห็นแจ่มแจ้งว่า "จิตและอารมณ์เป็นอนัตตา"
     (จิตบิดเบือน -> ทุกข์)                     (ถอนความสำคัญมั่นหมาย -> สงบเย็น)

การตีแผ่อารมณ์ 6 ด้วยแก่นมรรค ไม่ใช่การพยายามทำตัวเป็นคนไร้ความรู้สึก ตาไม่มอง หูไม่ฟัง แต่คือการ "เข้าใจโลกแห่งการกระทบตามความเป็นจริง"

เมื่อสติ สมาธิ และปัญญา ทำงานร่วมกันอย่างสมบูรณ์ จิตจะเลิกทำกิจผิดธรรมชาติ เลิกบิดเบือนความจริง อารมณ์ 6 จะกลับคืนสู่สภาวะดั้งเดิมของมัน คือเป็นเพียง กระแสธารแห่งธรรมชาติที่เกิดขึ้นและดับไป โดยมีจิตทำหน้าที่เป็นเพียง "ผู้รู้ที่บริสุทธิ์" ไม่มีความสำคัญมั่นหมายในตนเองเข้าไปแทรกแซง วงจรแห่งความทุกข์ที่หน้าด่านจึงถูกตัดขาดลง ณ ปัจจุบันขณะนั้นเอง

การจัดการกับอารมณ์ 6 แบบ "ราบคาบ" ในทางปรมัตถธรรม ไม่ใช่การวิ่งไล่ฆ่ากิเลส หรือการกดข่มอารมณ์ไม่ให้เกิด เพราะนั่นคือการบิดเบือนธรรมชาติ (ฝืนกฎไตรลักษณ์) แต่คำว่า "ราบคาบ" ที่แท้จริงคือ "การตัดวงจรปฏิจจสมุปบาทที่หน้าด่านสัมผัส จนจิตหมดสิ้นความสำคัญมั่นหมายในตนเอง"ไม่หลงไปในอารมณ์ อารมณ์ทั้งหลายจึงหมดฤทธิ์ กลายเป็นเพียงสภาวะเพียวๆ ที่ไม่มีพิษมีภัยอีกต่อไป

เมื่อแก่นมรรค (สติ สมาธิ ปัญญา) พัฒนาจนเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันจนเกิด "มรรคสามัคคี" กระบวนการจัดการอารมณ์ 6 แบบขุดรากถอนโคนจะทำงานอย่างเป็นอัตโนมัติ ดังนี้

 กลไกการดับเครื่องชนอารมณ์ 6 ด้วยมรรคสามัคคี

ในชีวิตประจำวัน เมื่ออารมณ์ 6 (รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส เรื่องราวในใจ) วิ่งเข้ามากระทบอายตนะภายในของเรา แก่นมรรคจะเข้าทำการ "ชำแหละและสลายสภาวะ" ทันทีใน 3 จังหวะหลัก:

1. สติทำงานเร็วเหนือสัญญา: "ตัดหน้าด่าน ไม่ให้สร้างเรื่องหรืออธิบายเรื่องราว"

โดยปกติ พอมีอารมณ์มากระทบ (เช่น ได้ยินเสียงคำวิจารณ์) จิตจะคว้าฉวยสัญญาขันธ์มาปรุงแต่งทันทีว่า "นี่คือเสียงของคนที่เราเกลียด"

เมื่อมรรคทำงานแบบราบคาบ : สติจะไวเท่าทันความเร็วของจิต (ระลึกรู้ในมโนผัสสะทันที) สติจะทำการแยกอารมณ์ที่ถูกรู้ออกจากความทรงจำเก่าทันที ผลลัพธ์คือ "ตัดวงจรสมมติรวบยอด" เหลือเพียงความจริงตรงหน้าคือ เสียงก็ส่วนเสียง หูก็ส่วนหู เป็นเพียงแรงสั่นสะเทือนตามธรรมชาติ ไม่มีคำว่า "เสียงด่า" หรือ "เสียงชม" หลงเหลืออยู่เลย มีแต่เสียงเกิดและดับไปตามเหตุปัจจัยของมันเองตามธรรมชาติ

2. สมาธิตั้งมั่นละนันทิ : "เผาตัณหาในเวทนา"

หลังจากผัสสะเกิดขึ้น ย่อมมี เวทนา (สุข ทุกข์ หรือเฉยๆ) ปรากฏขึ้นมาที่ใจเป็นธรรมดา(จิตที่มีอวิชชาครอบงำอยู่) มนุษย์ทั่วไปจะเกิดการปรุงแต่ง นันทิ (ความเพลิน) ไหลตามสุข หรือดิ้นรนผลักไสต่อนามธรรมที่เป็นทุกข์

เมื่อมรรคทำงานแบบราบคาบ : จิตจะทรงสมาธิชนิดที่ตั้งมั่นเป็นกลางอย่างเด็ดขาด (เอกัคคตาจิต) จิตจะทำหน้าที่เป็นเพียง "ผู้ดู" ไม่ใช่ "ผู้เป็นและผู้เล่น" จิตจะทำการ "ละนันทิในเวทนา" ทันที ความเพลินถูกตัดขาด สังขารขันธ์จึงไม่มีวัตถุดิบไปปรุงแต่งต่อเป็นความโลภหรือความโกรธ (ราคะและปฏิฆะจุดไฟไม่ติด)

3. ปัญญาโยนิโสมนสิการขั้นสูงสุด : "กระชากหน้ากากอนัตตา"

นี่คือจังหวะเช็กบิลที่ทำให้อารมณ์ 6 ราบคาบอย่างสิ้นเชิง ปัญญาไม่ได้เข้าไปคิดพิจารณา แต่ปัญญาจะ "เห็นแจ้งสภาวะประจักษ์" ในขณะนั้นเลยว่า...
อารมณ์ 6 ทั้งหมดที่ผ่านเข้ามา มีสภาวะเหมือนความฝัน เกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วก็ดับไปเองตามเหตุปัจจัย (อนิจจัง ทุกขัง)

ความสำคัญ : ปัญญาจะเห็นแจ้งว่า "ธรรมแต่ละธรรม ทำกิจของตัวเอง" อารมณ์ก็ทำหน้าที่ถูกรู้ จิตก็ทำหน้าที่รู้แจ้งอารมณ์ (วิญญาณขันธ์) และ เห็นแจ้งลึกลงไปอีกว่า ตัวจิตผู้รู้เองก็เป็นธรรมอีกธรรมหนึ่งที่เป็นอนัตตา ไม่ใช่ตัวเรา ไม่มีใครครอบครองใครได้

 ตารางเปรียบเทียบ: จิตที่ไม่มีมรรค กับ จิตที่จัดการอารมณ์ 6 แบบราบคาบ

การใช้แก่นมรรคจัดการอารมณ์ 6 แบบราบคาบ ไม่ใช่การทำให้ตาบอดหรือหูหนวก แต่คือการ "ทำลายความหลงผิดของจิต"

เมื่อสติ สมาธิ และปัญญา ทำงานร่วมกันจนสมบูรณ์ จิตจะไม่ทำกิจบิดเบือนธรรมชาติอีกต่อไป อารมณ์ 6 จะถูกคืนสิทธิ์ให้แก่โลก เป็นเพียงกระแสธรรมชาติที่ไหลผ่านมาและไหลผ่านไป ตาเห็นรูปก็สักแต่ว่าเห็น หูได้ยินเสียงก็สักแต่ว่าได้ยิน ใจมีความคิดผุดขึ้นมาก็สักแต่ว่ารู้ ไม่มี "ผู้ยึด" ไม่มี "ผู้ทุกข์" มีแต่ธรรมแต่ละธรรมทำกิจของตัวเองจนกว่ากายนี้จะดับลง... นี่คือความหมายของการจัดการอารมณ์ 6 ได้อย่างราบคาบและสิ้นเชื้อไขแห่งทุกข์อย่างแท้จริง

การใช้แก่นมรรค(สติ สมาธิ ปัญญา)ในบริบทของ...รู้  เห็น  วาง...ในอารมณ์ 6

การใช้แก่นมรรค (สติ สมาธิ ปัญญา) ควบคู่ไปกับบริบทของ "รู้ เห็น วาง" ในอารมณ์ 6 คือกุญแจสำคัญที่ถอดรหัสธรรมะขั้นสูงให้กลายเป็นวิธีการปฏิบัติที่ง่าย ตรงเนื้อหา และทรงพลังที่สุด เพราะทั้ง 3 คำนี้ คืออาการของจิตที่เปลี่ยนผ่านจาก "ความหลง" ไปสู่ "ความหลุดพ้น" ในปัจจุบันขณะอย่างเป็นลำดับขั้น

เมื่อเรานำ แก่นมรรค มาจับคู่กับ รู้ เห็น วาง ในอารมณ์ 6 จะเกิดกระบวนการทำงานที่ประสานกันอย่างไรล่ะ?
ตีแผ่ออกมาได้แบบละเอียดดังนี้.............

 ไตรสิกขาคู่ขนาน : แก่นมรรค และ รู้-เห็น-วาง

[ อารมณ์ 6 มากระทบ ] 
       │
       ▼
     ( รู ้ )  <───> [ สติ ]     = ระลึกรู้สภาวะเพียวๆ ที่หน้าด่าน (ตัดสัญญาเก่า)
       │
       ▼
    ( เห็น ) <───> [ สมาธิ ]   = ตั้งมั่นเป็นผู้ดู ตั้งใจสังเกต (ละนันทิในเวทนา)
       │
       ▼
    ( วาง )  <───> [ ปัญญา ]   = โยนิโสมนสิการ ปล่อยคืนสู่ธรรมชาติ (จิตเป็นอนัตตา)

เจาะลึกกระบวนการทำงาน ณ ปัจจุบันขณะ

1. "รู้" ด้วย "สติ" (หน้าด่านของการกระทบ) 

เมื่ออารมณ์ 6 (รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส เรื่องราวในใจ) วิ่งเข้ามากระทบกับอายตนะภายใน บริบทของคำว่า "รู้" จะเกิดขึ้นทันทีโดยมี สติ เป็นผู้ทำกิจ

อาการในภาคปฏิบัติ : ทันทีที่มีเสียงดัง หรือมีความคิดผุดขึ้นมาในใจ (ธรรมารมณ์) สติจะทำหน้าที่ดัก "รู้" สภาวะนั้นตรงๆ ทันที

การตีแผ่สมมติ : สติที่ทำงานคู่กับความ "รู้" จะตัดกระบวนการของสัญญาขันธ์ ไม่ให้จิตวิ่งไปอดีตหรืออนาคต ทำให้จิตรับรู้อารมณ์นั้นแบบเพียวๆ เป็นการรู้แบบ "สักแต่ว่า" เช่น รู้ว่ามีเสียงกระทบ แต่ยังไม่ตีความว่าเป็นเสียงด่า รู้ว่ามีความคิดผุดขึ้น แต่ไม่กระโดดเข้าไปในเรื่องราวของความคิดนั้น 

2. "เห็น" ด้วย "สมาธิ" (การเฝ้าสังเกตการณ์) 

เมื่อจิต "รู้" ทันอารมณ์แล้ว จิตจะไม่กระโดดลงไปเล่นดนตรีพัวพัน แต่จะเปลี่ยนสถานะมาเป็นผู้ "เห็น" โดยมี สมาธิ (จิตตั้งมั่นเป็นกลาง) ทำหน้าที่ตรึงจิตไว้ในฐานะผู้ดู 

อาการในภาคปฏิบัติ : เมื่อเกิดเวทนา (ชอบ ไม่ชอบ หรือเฉยๆ) จากการรู้อารมณ์นั้น จิตที่ทรงสมาธิจะทำหน้าที่ "ละนันทิในเวทนา" คือเห็นความจริงว่า "อารมณ์ส่วนหนึ่ง จิตผู้รู้ส่วนหนึ่ง" มันแยกออกจากกันชัดเจน

การตีแผ่สมมติ : สมาธิทำให้จิตเกิดกำลังในการ "เห็น" ความจริงว่า อารมณ์ 6 มันกำลังแสดงละครให้ดู มันเกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วก็แปรปรวนไป จิตทำหน้าที่แค่นั่งดูอยู่บนอัฒจันทร์ ไม่ไหลตาม (ไม่เกิดราคะ) และไม่ผลักไส (ไม่เกิดปฏิฆะ) ไฟแห่งความทุกข์จึงจุดไม่ติด

3. "วาง" ด้วย "ปัญญา" (การสลัดคืนสู่ธรรมชาติ) 

ขั้นตอนนี้คือบทสรุปอันราบคาบ เมื่อจิต "รู้" ทัน และ "เห็น" ความเกิดดับของอารมณ์ซ้ำๆ ปัญญา จะเกิดการ โยนิโสมนสิการ แทงตลอดในไตรลักษณ์ นำไปสู่การ "วาง"( ปล่อยวาง ) อย่างแท้จริง

อาการในภาคปฏิบัติ : ปัญญาเกิดสว่างขึ้นมารู้แจ้งว่า อารมณ์ 6 ทั้งหมดเป็นของไม่เที่ยง บังคับบัญชาไม่ได้ และที่สำคัญที่สุดคือปัญญาจะเห็นว่า "ธรรมแต่ละธรรม ทำกิจของตัวเอง" อารมณ์ก็ทำหน้าที่ถูกรู้ จิตก็ทำหน้าที่รู้แจ้งอารมณ์ และ ตัวจิตเองก็เป็นธรรมอีกธรรมหนึ่งที่เป็นอนัตตา ไม่ใช่ตัวเรา

การตีแผ่สมมติ : เมื่อเห็นว่าไม่มีใครเป็นเจ้าของอะไร จิตจะถอนความสำคัญมั่นหมายในตนเอง เลิกทึกทัก เลิกแบกขันธ์ เลิกยึดอารมณ์ จิตจึงเกิดการ "วาง"( ปล่อยวาง ) คือคืนอารมณ์ 6 ให้เป็นเรื่องของโลก คืนจิตให้เป็นเรื่องของธรรมชาติ ไม่ใช่การบังคับให้วาง แต่จิตมันฉลาดพอที่จะปล่อยวางของมันเองเพราะเห็นแล้วว่าแบกไปก็เป็นทุกข์( จิตที่มีวิชชาหรือจิตที่มีปัญญา )

 รู้ ทันอารมณ์ตรงหน้าด้วย สติ (ไม่สร้างเรื่องต่อ) เห็น อารมณ์เกิดดับด้วย สมาธิ (ไม่กระเพื่อมไหลตาม) วาง อารมณ์คืนสู่ธรรมชาติด้วย ปัญญา (เพราะเห็นแจ้งว่าเป็นอนัตตา) 

บริบทของ "รู้ เห็น วาง" ที่ขับเคลื่อนด้วยแก่นมรรคนี้ จึงไม่ใช่การหนีโลก ไม่ใช่การดับความรู้สึก แต่คือการใช้ชีวิตอยู่กับอารมณ์ 6 อย่างผู้รู้เท่าทัน ตาเห็นรูป หูได้ยินเสียง ใจคิดนึก ทุกอย่างทำงานตามกลไกธรรมชาติอย่างเป็นปกติ (ปกติสภาวะ) แต่ระบบจิตจะไม่มี "ผู้ทุกข์" หลงเหลืออยู่เลยแม้แต่คนเดียว