1. ทุกข์ทางกาย
   • การเกิด
   • ความแก่
   • ความเจ็บป่วย
   • ความตาย
2. ทุกข์ทางใจ
   • ความโศกเศร้า
   • ความเสียใจ
   • ความคับแค้นใจ
   • ความผิดหวัง
3. ทุกข์จากความไม่สมหวัง
   • ปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น
   • ต้องอยู่กับสิ่งที่ไม่ชอบ
   • ต้องพลัดพรากจากสิ่งที่รัก
4. ทุกข์ในความหมายลึก
   • สรรพสิ่งทั้งหลายไม่เที่ยง (อนิจจัง)
   • ไม่อาจควบคุมให้เป็นไปตามใจได้ตลอด( อนัตตา )
   • จึงมีความบกพร่องและก่อให้เกิดความคับข้องบีบคั้นแฝงอยู่เสมอ( ทุกขัง )

1. ทุกข์ — ปัญหาหรือสภาพที่บีบคั้น
2. สมุทัย — เหตุแห่งทุกข์
3. นิโรธ — ความดับทุกข์
4. มรรค — ทางปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์

• ไม่เห็นว่าสรรพสิ่งไม่เที่ยง (อนิจจัง)
• ไม่เห็นว่าสรรพสิ่งเป็นทุกข์ในแง่ที่ทนอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้( ทุกขัง )
• ไม่เห็นว่าสิ่งทั้งหลายไม่ใช่ตัวตนที่แท้จริง (อนัตตา)

• คิดว่าความสุขจากทรัพย์สิน ชื่อเสียง หรือความสัมพันธ์จะอยู่กับเราตลอดไป ( มิจฉาทิฏฐิ )
• คิดว่าเราสามารถควบคุมทุกอย่างให้เป็นไปตามใจได้ ( มิจฉาทิฏฐิ )

• กามตัณหา : อยากได้สิ่งที่ชอบ
• ภวตัณหา : อยากเป็น อยากมี อยากได้สถานะบางอย่าง
• วิภวตัณหา : อยากไม่เป็น อยากกำจัดสิ่งที่ไม่ชอบ

• อยากให้คนอื่นชื่นชมตลอดเวลา
• อยากประสบความสำเร็จตามภาพที่วาดไว้
• อยากให้ปัญหาหรือคนที่ไม่ชอบหายไปจากชีวิต

• ยึดมั่นในความคิดของตน
• ยึดมั่นในชื่อเสียง เกียรติยศ
• ยึดมั่นในความสัมพันธ์
• ยึดมั่นในภาพลักษณ์ของตนเอง

• เมื่อมีคนวิจารณ์ เราโกรธมาก เพราะยึดว่าความคิดของเราต้องถูก
• เมื่อสูญเสียตำแหน่งหน้าที่ เราทุกข์มาก เพราะยึดว่าตำแหน่งนั้นคือคุณค่าของเรา

1. ไม่รู้ว่าความรักเป็นสิ่งไม่เที่ยง (อวิชชา)
2. อยากให้คนรักอยู่กับเราตลอดไป (ตัณหา)
3. ยึดว่าเขาเป็นของเรา ขาดไม่ได้ (อุปาทาน)
4. เมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงหรือพลัดพราก จึงเสียใจ เจ็บปวด คับข้องใจ (ทุกข์)

1. ไม่รู้ว่าชื่อเสียงเป็นของไม่แน่นอน
2. อยากได้รับการยอมรับจากทุกคน
3. ยึดติดกับภาพลักษณ์ของตน
4. เมื่อถูกตำหนิหรือถูกปฏิเสธ จึงเกิดความโกรธ น้อยใจ และทุกข์

อวิชชา ทำให้มองผิดจากความจริง
ตัณหา ทำให้เกิดความอยากและความผลักไส
อุปาทาน ทำให้ยึดติดว่าเป็น "เรา" หรือ "ของเรา"
เมื่อสิ่งต่าง ๆ ไม่เป็นไปตามที่ยึดไว้ จึงเกิด ทุกข์ทางใจ

ถ้าดูตามหลัก ปฏิจจสมุปบาท (หรืออิทัปปัจจยตา) พระพุทธเจ้าทรงอธิบายว่า สิ่งทั้งหลายไม่ได้เกิดขึ้นลอย ๆ แต่เกิดจากเหตุปัจจัยต่อเนื่องกัน

ลำดับที่เกี่ยวข้องกับการเกิดทุกข์

อวิชชา → สังขาร → วิญญาณ → นามรูป → สฬายตนะ → ผัสสะ → เวทนา → ตัณหา → อุปาทาน → ภพ → ชาติ → ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์

1. อวิชชาเกิดขึ้นได้อย่างไร?
อวิชชาเป็นผลสืบเนื่องหรือเหตุปัจจัยของสังสารวัฏฏ์( กิเลส กรรม วิบาก )หรือการเวียนว่ายตายเกิดที่ยังมีกิเลสติดตัวอยู่ในทุกภพทุกชาติ อวิชชาจะติดตัวไปเรื่อยๆแบบไม่สิ้นสุด จนกว่าท่านจะดับกิเลสได้แบบสิ้นเชิงและถาวร(พระอรหันต์)เมื่อนั้น วงจรสังสารวัฏฏ์จะขาดลงไม่ต้องเวียนว่ายตายเกิดอีกต่อไป แต่ตราบใดที่อวิชชายังไม่ดับสนิท การเวียนว่ายตายเกิด(สังสารวัฏฏ์)ก็ยังคงวนอยู่เช่นเดิม(ตามกระแสปฏิจจสมุปปบาทด้านบน) นี้คือ อานุภาพของ..อวิชชา

อวิชชา คือ ความไม่รู้ความจริงในอริยสัจ 4 และ ไม่รู้ในขันธ์ 5
ไม่รู้ว่า............

• ทุกสิ่งไม่เที่ยง
• ทุกสิ่งเปลี่ยนแปลงตลอด
• ไม่มีอะไรเป็นตัวตนถาวร
• ความสุขจากการยึดติดไม่ยั่งยืน

อวิชชาไม่ได้หมายถึงไม่มีความรู้ทางโลก คนละอย่างกันกับทางธรรม  คนเรียนสูง ฉลาดมาก ก็ยังมีอวิชชาได้  ตัวอย่าง

รู้วิทยาศาสตร์เก่ง แต่ยังเชื่อว่าทรัพย์สินจะทำให้สุขตลอดไป

รู้หลักธุรกิจดี แต่ยังยึดติดกับชื่อเสียงอย่างหนัก

อวิชชามาจากไหน?

ในพระพุทธศาสนา อวิชชาเป็นสภาวะที่สืบต่อกันมาในวัฏสงสาร เปรียบเหมือนคนที่อยู่ในห้องมืดมาตลอด ไม่ได้ "สร้าง" ความมืดขึ้นมา

แต่เพราะไม่มีแสง จึงมองไม่เห็นความจริง เมื่อไม่มีปัญญา ความไม่รู้จึงดำรงอยู่ จึงต้องอยู่กับความมืดมนต่อไป

2. ตัณหาเกิดขึ้นได้อย่างไร?
ตัณหา ไม่ได้เกิดขึ้นมาแบบลอยๆ แต่เกิดจากการปรุงแต่งของ..อกุศลเจตสิก ที่ปรุงแต่งจิตให้รับรู้อกุศลธรรมนี้(ตัณหา)ในปฏิจจสมุปปบาทจะเห็นว่า....เวทนา => ตัณหา 
ความจริงคือ เมื่อจิตมีอวิชชาหรือจิตถูกอวิชชาครอบงำอยู่ในขณะนั้น เมื่อเกิดเวทนาขึ้นมา(เวทนาเกิดตลอดเวลาตามเหตุปัจจัยของ ผัสสะ)อกุศลเจตสิกจะทำการปรุงแต่งทันที จนทำให้เกิด นันทิ(ความเพลิน)และราคะ(ความกำหนัด ความต้องการ)ซึ่งเป็นเชื้อนำไปสู่ ตัณหา นั่นเอง นี่คือ ที่มาของ...ตัณหา...

ตัณหาเกิดจาก   ผัสสะ → เวทนา → ตัณหา   เมื่อมีการกระทบของอายตนะภายในและอายตนะภายนอก

• ตาเห็นรูป
• หูได้ยินเสียง
• จมูกได้กลิ่น
• ลิ้นได้ลิ้มรส
• กายได้สัมผัส
• ใจเกิดการคิดนึก

จึงเกิดความรู้สึก (เวทนา)  เมื่อเกิดเวทนา

• สุขเวทนา → อยากได้อีก
• ทุกขเวทนา → อยากหนี ผลักไส
• อทุกขมสุขเวทนา → อยากหาอะไรมาเติม เหม่อลอย อยากเป็นโน่น อยากเป็นนี่

จึงเกิดตัณหา ตัวอย่าง

        กินเค้กอร่อย

              ↓

        เกิดสุขเวทนา

              ↓

        อยากกินอีก

              ↓

          ตัณหา

           หรือ

          ถูกด่า

             ↓

     เกิดทุกขเวทนา

             ↓

     อยากให้เขาหยุดด่า

             ↓

          ตัณหา

ดังนั้น ตัณหาคือการตอบสนองต่อความรู้สึก ด้วยความอยาก

3. อุปาทานเกิดขึ้นได้อย่างไร?
อุปาทาน คือ ความยึดมั่น ถือมั่น ยึดติด ในขันธ์ 5 และ อารมณ์ 6

เมื่อความอยากแรงขึ้น( ตัณหา )และต่อเนื่อง  ตัณหาจะพัฒนาเป็นอุปาทาน  เปรียบเทียบง่าย ๆ

• ตัณหา = อยากได้
• อุปาทาน = ยึดว่าเป็นของเรา

ตัวอย่าง ตอนแรก  "อยากมีรถคันนี้"  นี่คือตัณหา ต่อมา "รถคันนี้คือความภูมิใจของฉัน" "ใครมาวิจารณ์รถฉันไม่ได้"

นี่คืออุปาทาน มีการยึดมั่นเกิดขึ้นแล้ว ขาดรถไม่ได้(ยึดติด)

สรุปเป็นสายเหตุ

          อวิชชา
     (ไม่รู้ความจริง)

             ↓

         ตัณหา
   (อยากให้เป็นอย่างใจ)

             ↓

        อุปาทาน
    (ยึดมั่นถือมั่น)

            ↓

         ทุกข์
 (เมื่อความจริงไม่ตรงกับที่ยึด)

ในทางปฏิบัติ พระพุทธเจ้าทรงสอนว่า  อวิชชาไม่ได้ดับด้วยการ "เชื่อ" แต่อวิชชาดับด้วย "ปัญญา"

เมื่อมี สติ รู้เท่าทันประสบการณ์ที่เกิดขึ้น และมี สมาธิ ทำให้จิตตั้งมั่น จึงเกิด ปัญญา เห็นความจริงว่า "สิ่งทั้งหลายเกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วดับไป" เมื่อเห็นชัดเช่นนี้ ตัณหาจะอ่อนกำลัง อุปาทานจะคลายตัว และทุกข์ก็ลดลงตามลำดับ

Translate: Please go to the sub-menu on your left.

翻译：请前往您左侧的子菜单。