ท่านเป็นปุถุชนคนธรรมดาก็สามารถดับทุกข์ได้

 ไม่จำเป็นต้องเป็นพระอรหันต์เสมอไป นี่คือ เรื่องจริง  

สรุปวิธีดับทุกข์แบบสั้นๆง่ายๆคือ เจริญแก่นมรรค(สติ สมาธิ ปัญญา)ในทุกขณะจิตที่ฐานกาย(ลมหายใจและอิริยาบทต่างๆ)กิเลสไม่มารบกวนจิตของท่านอย่างแน่นอน เพราะฐานกายเป็นสถานที่ปลอดภัยของจิต

"เคยสงสัยไหม? ทำไมจำธรรมะได้ท่วมหัว...

แต่พอผัสสะแรงๆมากระทบใจ กลับเอาตัวไม่รอดทุกที?" 

คำตอบไม่ใช่เพราะคุณยังพยายามไม่มากพอ แต่เพราะคุณกำลัง เอาอวิชชาไปแก้อวิชชา คุณกำลังวิ่งหาความสงบในป่าหรือในรูปแบบพิธีการมากจนเกินไป ทั้งที่จุดเกิดเหตุของความทุกข์ทั้งหมด เกิดขึ้นตรง "วินาทีที่คุณนึกคิด"หรือขณะผัสสะเกิดในชีวิตประจำวันเท่านั้น! เหตุเกิดที่ใดจงแก้เหตุที่นั่น

"หยุดเดินอ้อมโลก! คืนความปกติให้จิต ด้วยสัจธรรมที่ไม่ต้องแบก"

ศีลแท้ไม่ได้เกิดจากการพยายามถือ แต่คือความเป็น ปกติ ของจิตเมื่อมี สติ สมาธิ ปัญญา คอยอารักขาจิตไม่ให้ออกนอกทาง(ไม่ซัดส่ายไปรับรู้อารมณ์ภายนอก)

หากคุณเหน็ดเหนื่อยกับการแบกสมมติ และอยากรู้ว่ากลไกการดับอวิชชาตรง "มโนผัสสะ" ทำงานอย่างไรตามธรรมชาติ โดยไม่ต้องมี "ผู้พยายาม" เข้าไปแทรกแซง...

"คุณมั่นใจแค่ไหน... ว่าคนที่กำลัง 'ปฏิบัติธรรม' อยู่ตอนนี้ คือ 'ตัวคุณ'จริงๆ?"

นักปฏิบัตินับล้านคนกำลังเดินอ้อมโลก และถูกอวิชชาสวมรอยโดยไม่รู้ตัว พวกเขาทุ่มเทถือศีล นั่งสมาธิ และเค้นความเพียรเพื่อหวังให้ "ตัวฉัน" บรรลุธรรม—แต่ยิ่งทำ กลับยิ่งแบกตัวตนหนักกว่าเดิม! เครียดกว่าเดิม เหนื่อยกว่าเดิม มีไหม???

จะเกิดอะไรขึ้น? ถ้าความจริงแล้ว ไม่มีผู้ปฏิบัติธรรมเลยแม้แต่คนเดียว มีเพียง "ธรรมะที่กำลังทำกิจตามธรรมชาติ"ของมันเท่านั้น!

ปลดล็อกความลับตรงมโนผัสสะ... ที่จะเปลี่ยนการซ้อมปฏิบัติอันเหน็ดเหนื่อย ให้กลายเป็นการตื่นรู้ในความปกติ (ปกติ) ทันทีในบทถัดไป!

"ที่เราเหนื่อยและทุกข์อยู่ทุกวันนี้ เพราะเราชอบเอาใจวิ่งออกนอกตัว ไปดักรับรู้เรื่องราวข้างนอกตลอดเวลา"

ข้อแนะนำ นำจิตกลับบ้านที่ฐานกาย(อานาปานสติและกายคตาสติ)ด้วยการเจริญ สติ สมาธิ ปัญญา ที่ฐานกายในทุกขณะจิตในปัจจุบันขณะ เพื่อให้จิตปลอดจากกิเลส(ทุกข์) 

"แค่วางใจไว้กับความรู้สึกทางกาย รู้ลม หายใจเข้า-ออกเบาๆ เหมือนเปิดโหมดประหยัดพลังงานให้จิตใจ"

การนำจิตมาไว้ที่ฐานกาย จะเป็นการลดการใช้พลังงานจิต จิตไม่เหนื่อย จิตไม่รับรู้เรื่องทุกข์ 

"ปล่อยให้ระบบธรรมชาติทำงานไป ความนึกคิดเกิดขึ้นก็ดับไปเอง เราเป็นแค่ 'ผู้ดู' ไม่ใช่ 'เจ้าของ' ความคิดนั้น" 

"ธรรมะไม่ใช่เรื่องของศาสนพิธี แต่คือวิทยาศาสตร์ของจิตใจ" ไม่ต้องเก่งบาลี ไม่ต้องนั่งสมาธิวันละหลายชั่วโมง แค่ในระหว่างวัน เมื่อไหร่ที่รู้สึกเหนื่อยหรือว้าวุ่น ให้ดึงความรู้สึก(จิต)กลับมาที่ "กายเนื้อหรือฐานกาย" ในปัจจุบันขณะ ระบบการดับทุกข์จะทำงานของมันเองทันที

ถ้าท่านอยู่กับ สติ สมาธิ ปัญญา(แก่นมรรค)ในทุกขณะจิต กิเลส(ทุกข์)จะหาท่านไม่พบ ตราบใดที่ยังสามารถครองแก่นมรรคได้อย่างต่อเนื่องตลอดเวลา จงใช้แก่นมรรคเป็นที่อยู่ของจิต(วิหารธรรม)ปลอดภัย ปลอดกิเลส ปลอดทุกข์ในทุกขณะจิต

วิธีดับทุกข์ที่มาจาก...อวิชชา ตัณหา อุปาทาน( กิเลส ) ด้วย แก่นมรรค( สติ สมาธิ ปัญญา )
บรรดาทุกข์ต่างๆที่เกิดขึ้นในมนุษย์ ไม่ว่าจะเป็นทุกข์ทางกาย เช่น เจ็บ ป่วย หรือทุกข์ทางใจ ส่วนที่รับรู้ทุกข์ทั้งหมดคือ...จิตใจ...ดังนั้น ใจจึงเป็นจุดที่รับรู้ทุกข์ที่มาจากทางกาย(เจ็บป่วย)และทุกข์ที่เกิดขึ้นทางใจทั้งหมด  ทุกข์เกิดที่ใจ  ดังนั้น การดับทุกข์ ก็ต้องไปดับที่..ใจ..นั่นเอง

ที่นี่..จะเน้นการดับทุกข์(ดับกิเลส)ในปัจจุบันขณะจิต
(ดับทุกข์ชั่วคราวหรือชั่วขณะในแต่ละวัน)
โดยการใช้แก่นมรรค( สติ สมาธิ ปัญญา )
ถ้าท่านเจรินแก่นมรรคอย่างต่อเนื่องในทุกๆขณะจิต ทุกข์จะไม่เกิดขึ้น(ดับทุกข์ได้ชั่วขณะจิตที่มีแก่นมรรค)เมื่อแก่นมรรคเกิด กิเลส(ทุกข์)จะดับลง

 ท่านที่ต้องการดับทุกข์ชั่วขณะให้ท่านเจริญสติ สมาธิ ปัญญา(แก่นมรรค)ไม่มีคำว่าผิดหวัง พิสูจน์ได้ตลอดเวลา แต่ต้องทำต่อเนื่องและสม่ำเสมอ ท่านจะเห็นความจริงของอานุภาพแก่นมรรคแบบตรงๆ

 ผู้ใดที่สามารถครองสติได้ในทุกๆขณะจิต(สติไม่มีหลุด)ต่อเนื่อง จะมีสติในทุกลมหายใจเข้า-ออก(อานาปานสติ) หรือมีสติในทุกๆอิริยาบทของการเคลื่อนไหว(กายคตาสติ)ระลึกรู้ตัวได้อย่างต่อเนื่อง จะเกิดอานิสงส์และผลลัพธ์ดังต่อไปนี้คือ.... 

1 ) อวิชชาดับขณะมีสติ( โมหเจตสิกไม่ทำงานขณะมีสติเกิดขึ้น ) 

2 ) นันทิราคะดับเมื่อสติเกิด ( สติตัดกระแสนันทิราคะในผัสสะ ) 

3 ) ความฟุ้งซ่านดับ ( อุจธัจจะแพ้ทางสติ ) 

4 ) ความเครียดดับ ความกังวลดับ ซึมเศร้าดับ หงุดหงิดใจดับ 

    นี่คือ จุดดับของทุกข์ชั่วขณะที่เกิดขึ้น ในขณะที่มีการเจริญสติ 

ตรรกะแห่งความเย็นและความว่างอันเป็นเนื้อแท้ของธรรมชาติ สามารถตีแผ่ออกมาได้ดังนี้:  

1. ความหลงผิดตั้งแต่นับก้าวแรก: "การสร้างผู้แบก"(แบกทุกข์)  

มนุษย์ส่วนใหญ่ใช้ชีวิตเหมือนคนที่เดินอุ้มหินก้อนใหญ่ไว้ตลอดเวลา พอหนักก็บ่นว่าเหนื่อย พอเจ็บก็บ่นว่าทุกข์ แต่ไม่เคยเฉลียวใจมองเลยว่า "ใครเป็นคนสั่งให้อุ้ม?" 

เมื่อ ตา มองเห็นรูป => ใจรับรู้ => เกิดความรู้สึก (ชอบ/ไม่ชอบ) 

ในวินาทีนั้นเอง ความไม่รู้ (อวิชชา) จะโผล่เข้ามาเสียบแทรก แล้วตะโกนว่า "นี่คือตัวฉัน!" หรือ "ความรู้สึกนี้เป็นของฉัน!" 

ทันทีที่คำว่า "ตัวฉัน" เกิดขึ้น "ผู้แบกรับ" ก็ถูกสร้างขึ้นทันที ชอบก็ต้องดิ้นรนเอามาครอบครอง (เกิดไฟร้อน) ไม่ชอบก็ต้องดิ้นรนผลักไส (เกิดไฟเผา)  

มนุษย์จึงไม่ได้เป็นทุกข์เพราะโลกหรือเพราะเหตุการณ์ภายนอก แต่เป็นทุกข์เพราะ "การสร้างตัวเราขึ้นมารับทุกข์" ในทุกๆวินาทีที่ประสาทสัมผัสกระทบอารมณ์  

2. การตีแผ่ความจริง : ไม่มีใครอยู่ในนั้นเลย(มีแต่ความว่าง) 

หากหยุดความเคลิ้บเคลิ้ม แล้วนำกลไกของกายและใจมาแยกแยะดูทีละชิ้นส่วนอย่างตรงไปตรงมา(วิภัชวาท)จะเห็นความจริงดังต่อไปนี้...... 

ร่างกาย(รูป) : เป็นเพียงธาตุตามธรรมชาติ(ดิน น้ำ ลม ไฟ)ที่เกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วก้าวไปสู่ความเสื่อมตามกาลเวลา กลับไปสู่ธาตุเดิมของมัน ไม่มีใครเป็นเจ้าของตัวจริง 

ความรู้สึก (สุข/ทุกข์/เฉย)เวทนา : เป็นเพียงปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นเมื่อมีการกระทบ แล้วก็ดับไปในตัวเอง เกิดและดับไปตามเหตุปัจจัย ไม่มีใครเป็นเจ้าของ 

ความจำ(สัญญา) : เป็นเพียงร่องรอยของข้อมูลในสมองที่ถูกดึงขึ้นมาแล้วก็หายไป 

ความคิดปรุงแต่ง(สังขาร) : เป็นเพียงกระแสของอารมณ์ที่แว่บเข้ามา แล้วก็ไหลผ่านไป 

การรับรู้(วิญญาณ) : เป็นเพียงธาตุรู้ตามธรรมชาติที่ทำหน้าที่ของมันตามเหตุปัจจัย  

เมื่อชำแหละออกดูทั้งหมด ตรงไหนคือ "ตัวเรา"? 

ตรงไหนคือสิ่งที่เป็นอมตะคงทน? ไม่มีเลยแม้แต่มิลลิเมตรเดียว!  

ทุกสิ่งเป็นเพียง "ธรรมชาติกำลังทำหน้าที่ของธรรมชาติ" เกิดขึ้นเพราะมีเหตุ หมดเหตุก็ดับไป ไม่มีสัตว์ บุคคล ตัวตน เรา หรือเขา ซ่อนซ้อนอยู่ในนั้นเลยแม้แต่คนเดียว

3. จุดหักเห : เมื่อตัวแปรเปลี่ยน(วิชชาและอวิชชา)กระแสในปฏิจจสมุปบาทก็เปลี่ยน 

เมื่อจิตถูกสอนและอบรมด้วยความจริงข้อนี้จนจำกัดความหลงผิดได้ ในวินาทีที่การกระทบเกิดขึ้นใหม่(ผัสสะเกิด) :  

- ทางเดิม (สายร้อน): กระทบ => หลงยินดียินร้าย => สร้าง "ตัวฉัน" => เกิดความเร่าร้อน คับแคบ และวนเวียนอยู่ในลูปแห่งความทุกข์ (สังสารวัฏทางอารมณ์) 

- ทางใหม่ (สายเย็น): กระทบ => มีสติรู้เท่าทัน => เห็นแจ้งว่า "มันเป็นแค่ธรรมชาติทำหน้าที่" => ไม่ดึงความรู้สึกนั้นมาเป็น "ของฉัน"(มีแต่ธรรมที่ทำกิจเท่านั้น) 

เมื่อไม่มีการเติมเชื้อไฟแห่งความอยากและความดิ้นรน สายป่านแห่งความยึดถือก็ถูกตัดขาดทันทีในปัจจุบันขณะ! ความเย็นและความว่างเกิด

4. สภาวะแท้จริง: ความเย็นและความว่างที่ไม่เคยหายไปไหน 

เมื่อความหลงผิดถูกถอดถอนออก สิ่งที่ปรากฏขึ้นไม่ใช่การสูญหายไปไหนของชีวิต แต่คือ "การคืนสู่ความปกติ" คือ เย็น และ ว่าง 

ความว่าง: ไม่ใช่ความว่างเปล่าแบบอวกาศหรือการไม่รู้สึกอะไร แต่คือ "ใจที่ว่างเปล่าจากความหมายแห่งตัวตน" ไม่มี "ผู้สุข" ไม่มี "ผู้ทุกข์" มีเพียงสภาวะที่เกิดขึ้นและดับไปตามธรรมชาติของธรรมแต่ละธรรมที่ทำกิจเสร็จแล้วก็ดับไปตามเหตุปัจจัย 

ความเย็น: เมื่อไฟแห่งความดิ้นรนทะยานอยากดับลง ความเร่าร้อนกระวนกระวายใจทั้งหมดก็ดับตาม ความสงบ เย็น และโปร่งเบาอันเป็นธรรมชาติเดิมที่ถูกบดบังไว้ จึงเผยตัวออกมาให้สัมผัส 

เปรียบเหมือนคนที่เพิ่งรู้ตัวว่า "ก้อนหินที่อุ้มมาตลอดชีวิต ไม่ใช่ของเรา และไม่เคยเป็นของเรา" เพียงแค่คลายมือปล่อยมันตกกลิ้งลงพื้น...

ความเบา ความสงบ และความเย็นสนิท ก็ปรากฏขึ้นทันที โดยไม่ต้องไปร้องขอจากสวรรค์วิมานที่ไหนเลย  

ตรรกะแห่งความเย็น และ ความว่าง 

"ความร้อนไม่ได้ดับเพราะมีใครไปทำลายมัน แต่ดับเพราะหมดเหตุปรุงแต่ง... ความเย็นไม่ได้เกิดขึ้นใหม่ แต่มีอยู่แล้วเมื่อไฟมันดับลง... และตัวเราที่ไม่เคยมีอยู่จริงตั้งแต่แรก จะมีใครที่ไหนไปเป็นทุกข์ได้อีก?" 

มันจบลงแค่นั้นแค่เข้าใจได้ถูกต้อง เรียบง่าย ตรงไปตรงมา และเป็นเช่นนั้นเอง (ตถตา) 

มนุษย์ส่วนใหญ่มักเข้าใจผิดว่า "ความมืด" กับ "ความสว่าง" หรือ "ความร้อน" กับ "ความเย็น" เป็นสิ่งสองสิ่งอยู่คนละสถานที่ ต้องเดินทางไปหา หรือต้องรอเวลาให้อีกสิ่งหนึ่งดับไปแล้วอีกสิ่งหนึ่งค่อยเดินทางมาถึง  แต่ในความเป็นจริงของสัจธรรม:

1. ความมืดและความสว่างอยู่ใน "จุดเดียวกัน" 

- มืดไม่ได้ไปไหน: เมื่อจุดไฟขึ้น ความมืดไม่ได้ "วิ่งหนี" ออกไปนอกห้อง แต่มืดดับลงตรงนั้นเพราะมีเหตุปัจจัยแห่งแสงสว่างเกิดขึ้นมาแทนที่

- สว่างไม่ได้มาจากไหน: เมื่อดับไฟ ความสว่างไม่ได้ "บินกลับ" สู่ท้องฟ้า แต่มันหมดเหตุปัจจัยปรุงแต่ง ความมืดจึงปรากฏขึ้น ณ จุดเดิมทันที

- ทุกข์และนิโรธ (ความดับทุกข์): เกิดและดับลงที่ "จุดเดียวกัน" นั่นคือ มโนผัสสะ ณ ปัจจุบันขณะ 

2. หยุดร้อนตรงไหน ก็เย็นตรงนั้น 

ในสายปฏิจจสมุปบาท จุดที่ไฟแห่งอวิชชาและตัณหาจุดลุกโชนขึ้น คือจุดเดียวกับที่ไฟนั้นดับลง เป็นจุดเดียวกันที่ซ้อนกันอยู่ระหว่างทุกข์เกิดขึ้นกับทุกข์ดับลง:  

ทุกข์ ไม่ได้เกิดขึ้นมาแบบลอยๆ(แบบไม่มีเหตุผลหรือเหตุปัจจัย)แต่มันมาจากรากเหง้าของความไม่รู้ คือ อวิชชา นั่นเอง บรรดากิเลส ตัณหา อุปาทาน(กองทุกข์ทั้งปวง) ล้วนเป็นผลมาจาก อวิชชา ทั้งสิ้น 

แก่นมรรค(สติ สมาธิ ปัญญา)ก็คือ วิชชา(ปัญญา)

วิชชา(ปัญญา)เกิด => อวิชชาดับ => นันทิดับ => ตัณหาดับ => ทุกข์ดับ
วิชชา(ปัญญา)เกิด => อวิชชาดับ =>กิเลสทั้งปวงดับ =>ทุกข์ดับ
อวิชชาเกิด => กิเลสเกิด => ทุกข์เกิด 

   มาเข้าใจเรื่องทุกข์กัน( เน้นทุกข์ทางจิตใจ ) 

 ทุกข์ที่เกิดขึ้นทางจิตใจ ไม่ได้เกิดขึ้นมาแบบลอยๆ มันเกิดมาจากการปรุงแต่งของ..อกุศลเจตสิก.. โดยเฉพาะ..อวิชชา(โมหเจตสิก)ซึ่งเป็นองค์ประกอบของอกุศลเจตสิกทุกๆตัว อวิชชาคือ รากเหง้าของ..กิเลส(ตัณหา)ทั้งปวง อันนำมาซึ่งทุกข์( สาเหตุหรือสมุทัยของการเกิดทุกข์ ) นี่คือ...เหตุปัจจัย(สมุทัย)ที่ทำให้เกิดทุกข์ขึ้นใน จิตใจของเราทุกๆคน

อวิชชา(โมหเจตสิก)ปรุงแต่ง => นันทิ => กิเลสน้อยใหญ่ทั้งปวง

โมหเจตสิก(อวิชชา)คือ อกุศลเจตสิกต้นเรื่องเป็นองค์ประกอบของกิเลสทุกๆตัว  

    แล้วจะจัดการกับ อกุศลเจตสิก นี้อย่างไร?

 วิชชาหรือปัญญา คือ คำตอบครับ เราต้องสร้างเหตุปัจจัยขึ้นมา ไม่ต้องไปไล่ดับหรือไล่กำจัด อกุศลเจตสิก ให้ยุ่งยาก เพียงเราสร้างเหตุปัจจัยคือกุศลเจตสิกให้เกิดขึ้นในจิตเท่านั้น อกุศลเจตสิกก็จะดับลง นั่นคือ จุดดับของกิเลสตัณหา(อวิชชา ตัณหา อุปาทานดับ : ทุกข์ดับ)แต่มันก็ไม่ได้ทำได้ง่ายๆเพียงแค่ข้ามคืนนะครับ ต้องผ่านการฝึกฝนอย่างหนักครับ ต้องมีความเข้าใจที่ถูกต้อง มีความรู้ที่ถูกต้อง( สัมมาทิฏฐิ ) ท่านอ่านเนื้อหาต่อไปนี้เรื่อยๆแล้วท่านจะเข้าใจถึงบางอ้อเอง  วิชชา(กุศลเจตสิก) จะตรงข้ามกับ อวิชชา(อกุศลเจตสิก) เหมือนกรณี ความมืด(เปรียบดังอวิชชา) กับ ความสว่าง( เปรียบดังวิชชา )ไม่สามารถอยู่ร่วมกันได้ สิ่งหนึ่งเกิด อีกสิ่งหนึ่งจะดับลง วิชชา(ปัญญา)เกิด  อวิชชา(ความไม่รู้)จะดับลง ถ้าวิชชาดับ(ไม่มีสติปัญญา) อวิชชาจะเกิด(กิเลสต่างๆ)ขึ้นที่จิต ทุกข์ติดตามมาทันที.....

ที่ใดมีวิชชา(ปัญญา)ที่นั่นจะไม่มีทุกข์ เพราะทุกข์จะถูกกำหนดรู้ด้วยวิชชา และถูกทำลายด้วยวิชชา เพราะ วิชชาเกิด อวิชชาดับลง

   วิชชา(ปัญญา) เปรียบเสมือน...แสงสว่าง....
   อวิชชา( ความไม่รู้ ) เปรียบเสมือน....ความมืด....
ความสว่าง และ ความมืด ไม่สามารถเกิดหรืออยู่ร่วมกันได้

อวิชชา คือ รากเหง้าแห่งกองทุกข์ทั้งปวง
อวิชชา → สังขาร → วิญญาณ → นามรูป → สฬายตนะ → ผัสสะ → เวทนา → ตัณหา → อุปาทาน → ภพ → ชาติ → ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ..... =>>  กองทุกข์ทั้งปวง

ถ้าดูในกระแสปฏิจจสมุปปบาทด้านบนนี้ ท่านจะเห็นรากเหง้าที่มาของกองทุกข์ทั้งปวง พระพุทธเจ้าทรงวางไว้อย่างชัดเจน เหตุปัจจัยต่างๆอันเป็นที่มาแห่งทุกข์ เพราะความไม่รู้(อวิชชา) สังขาร(อปุญญาภิสังขาร)จึงมีการปรุงแต่ง..อกุศลเจตสิก(กิเลสอาสวะ)ขึ้นมาในจิต เมื่อจิตรับรู้เข้าจึงเกิดทุกข์ขึ้นมา การปรุงแต่ง กิเลส(ตัณหา)จะเกิดขึ้นช่วงเกิด เวทนา อกุศลเจตสิกจะเข้าปรุงแต่งจิตให้เกิด...นันทิราคะขึ้น อันนำมาซึ่ง...กามตัณหา ภวตัณหา  วิภวตัณหา...นั่นเอง(ขึ้นอยู่กับอกุศลเจตสิกแต่ละตัวที่ปรุงแต่ง) นี่คือ จุดเกิดทุกข์ขึ้น พระพุทธเจ้าสอนเรื่องทุกข์และการดับทุกข์  ทุกข์เป็นผล ที่มาจากเหตุแห่งทุกข์(คือตัณหา)และ ตัณหาเป็นกิเลสอีกตัวหนึ่งในบรรดากิเลสหลายๆตัว มีที่มาจากรากเหง้าเดียวกันทั้งหมดคือ อวิชชา(ความไม่รู้) ดังนั้น พระพุทธเจ้าจึงสอนวิชชาให้กับมนุษย์ คือ มรรคมีองค์ 8  วิชชาเปรียบเหมือนแสงสว่างที่ไล่ความมืด(อวิชชา) ความมืดและความสว่างไม่สามารถเกิดขึ้นได้พร้อมๆกัน สิ่งหนึ่งเกิด อีกสิ่งหนึ่งจะดับลง เช่นเดียวกันกับวิชชาและอวิชชา  ถ้าวิชชาเกิด  อวิชชาจะดับลง  ถ้าอวิชชาเกิด  วิชชาก็ไม่เกิด  มนุษย์ทุกๆคนธรรมชาติได้มอบอวิชชาให้มาตั้งแต่แรกเกิดแล้ว ดังนั้น อวิชชาจึงเจริญงอกงามอย่างต่อเนื่องโดยไม่ต้องฝึกฝนใดๆทั้งสิ้น มันผุดออกมาเองโดยอัตโนมัติเมื่อเกิด ผัสสะ(สัมผัส)ขึ้น ซึ่งแตกต่างจาก วิชชา ที่ต้องฝึกฝนอย่างหนัก จึงจะเอาชนะ อวิชชา ได้ จุดนี้คือจุดยากที่สุดของการเอาชนะอวิชชา

ผลผลิตของ อวิชชา( มีองค์ประกอบของอวิชชาทั้งหมด )
ธรรมต่อไปนี้เป็นกลุ่มของ กิเลสอาสวะทั้งปวง มีอวิชชาเป็นองค์ประกอบร่วมในทุกๆธรรม

นิวรณ์ 5  กิเลส 10  อนุสัย  7   สังโยชน์ 10  อุปกิเลส  16

ทุกข์ คืออะไร???
ทุกข์ไม่ได้เกิดขึ้นมาแบบลอยๆ แต่มาจากการปรุงแต่งของ...อกุศลเจตสิก(เจตสิกที่ไม่ดี)เป็นธรรมประกอบกับจิต ธรรมที่ปรุงแต่งจิตโดยตรง เมื่อจิตมี อวิชชาครอบงำ อกุศลเจตสิกก็จะทำงานปรุงแต่งจิตทันที นี่คือที่มาของ...กิเลสทั้งปวง(ทุกข์ทั้งปวง)...