ตีแผ่ความจริงในขันธ์ 5 ด้วยแก่นมรรค(สติ สมาธิ ปัญญา)

อริยสัจ 4 จะเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องและครบทุกข์องค์ธรรม ถ้ามีการเจริญแก่นมรรคอย่างต่อเนื่องในทุกขณะจิต(มรรคสันตติ)
ตีแผ่และเข้าใจความจริงในขันธ์ 5 แหล่งเกิดทุกข์และจุดดับทุกข์ของมนุษย์ทุกๆคน ทุกๆท่านสามารถนำแก่นมรรค(สติ สมาธิ ปัญญา)มาใช้และเจริญในขันธ์ 5 ได้ทันทีในทุกๆที่และทุกๆเวลา
ขันธ์ 5 เป็น อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา มาตั้งแต่เริ่มแรกแล้ว(สังขตธรรม)
มาจากการปรุงแต่งตามเหตุปัจจัย เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไปในที่สุด
ปฏินิสสัคคะ(การสลัดคืนในขันธ์ 5)
จะเกิดขึ้นไม่ได้เลยหากจิตยังไม่เกิดปัญญา(วิชชา)รวบยอดที่ว่า....
"เนตัง มะมะ, เนโสหะมัสมิ, น เมโส อัตตา"
นั่นไม่ใช่ของเรา นั่นไม่เป็นเรา นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา(ขันธ์ 5)
สังขิตเตนะ ปุญจุปาทา นักขันทา ทุกขา
กล่าวโดยย่อ อุปาทานขันธ์ 5 เป็นทุกข์
มาดูอุปาทานและขันธ์ 5 เป็นทุกข์ได้อย่างไร?
จิต(วิญญาณ)ที่ไม่มี วิชชา ไม่รู้ความจริงในขันธ์ 5 จึงเกิดทุกข์ขึ้น
1 ) ขันธ์ 5 ประกอบไปด้วย...รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ
ขันธ์ 5 ไม่เกิด อุปาทานไม่เกิด มีขันธ์ 5 จึงมีอุปาทาน
1.1 รูปกาย ทุกข์ได้อย่างไร? เจ็บป่วยเป็นทุกข์ไหม? หิวข้าวทุกข์ไหม? อากาศร้อนจัดทุกข์ไหม? ฯลฯ รูปกายจริงๆไม่รับรู้ทุกข์ เพราะมันมาจากการรวมตัวกันของ...ดิน น้ำ ลม ไฟ...แต่ละธาตุไม่มีชีวิตและไม่รับรู้ใดๆ แต่ตัวรับรู้ทุกข์ทางกายก็คือ...จิตใจ(วิญญาณ) รูปกายเป็นทุกข์ แต่ตัวรับรู้ทุกข์จริงๆไม่ใช่รูปกาย แต่เป็น จิตใจ(ส่วนของวิญญาณขันธ์)
1.2 เวทนา เป็นทุกข์ได้อย่างไร? เวทนาเป็นเจตสิก(เวทนาเจตสิก)เป็นเจตสิกกลางๆไม่มีพิษภัยใดๆ(ไม่ดีและไม่เลว)เวทนาทำกิจด้วยการเสวยอารมณ์ สุข(สุขเวทนา) ทุกข์(ทุกขเวทนา) ไม่สุขไม่ทุกข์(อมทุกขสุขเวทนา)เวทนาก็ไม่สามารถรับรู้เวทนาเองได้ ธรรมที่รับรู้การเกิดเวทนาก็คือ วิญญาณ(จิต) เวทนาเป็นปัจจัยส่งต่อไปเป็นตัณหา ทั้งสุขเวทนาและทุกขเวทนาสามารถนำไปสู่ทุกข์ทั้งสิ้น(ตัณหา) นี้คือ ทุกข์ที่มาจาก เวทนา
อวิชชา(โมหเจตสิก)ปรุงแต่ง => นันทิราคะ => ไปเป็นตัณหา(ทุกข์)
1.3 สัญญา เป็นทุกข์ได้อย่างไร? สัญญาเป็นเจตสิกกลางๆไม่ดีและไม่เลวใดๆ สัญญาเจตสิกไม่ได้ทำให้เกิดทุกข์ แต่สัญญาที่มีโมหเจติสก(อวิชชา)ปรุงแต่งทำให้เกิดทุกข์ขึ้นมาได้ เช่น การนึกถึงการทำสิ่งไม่ดีในอดีตทำให้จิตเป็นทุกข์ สัญญาไม่ได้รับรู้ทุกข์ที่เกิดขึ้น แต่ตัวรับรู้ทุกข์ที่เกิดจากสัญญาก็คือ จิต(วิญญาณ) นี่คือ ที่มาของทุกข์ในสัญญา
1.4 สังขาร เป็นทุกข์ได้อย่างไร? สังขารคือธรรมที่ปรุงแต่งจิต(วิญญาณ)ตรงๆสังขารจะทำการปรุงแต่งทั้ง รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ การปรุงแต่งจะแบ่งออกเป็น 3 ลักษณะคือ การปรุงแต่งดี(เป็นกุศล) การปรุงแต่งไม่ดี(กิเลส เป็นอกุศล) และการปรุงแต่งเป็นกลางๆ สังขารเป็นเจตสิกสำหรับปรุงแต่งรูปกับนามโดยตรง สังขารทำให้เกิดทุกข์ขึ้นอย่างไร? อกุศลเจตสิก(กิเลส)คือตัวปรุงแต่งกิเลสให้เกิดทุกข์ขึ้นที่ จิต(วิญญาณ)จะเข้าไปรับรู้การปรุงแต่งของสังขาร(กิเลส) ทุกข์จึงเกิดขึ้นมาจากสังขาร(ที่ปรุงแต่งกิเลส)ในจุดนี้ อกุศลเจตสิกจะปรุงแต่งจิตให้เกิดทุกข์(ปรุงแต่งกิเลสให้กับจิต) อกุศลเจตสิก(ที่อยู่ในสังขารขันธ์)คือตัวปรุงแต่งทุกข์ขึ้นมา
1.5 วิญญาณ เป็นทุกข์ได้อย่างไร? โดยเนื้อแท้ของ วิญญาณ(ส่วนของจิต)จะทำกิจหรือทำหน้าที่รับรู้ในรูปและนาม(ทุกๆเรื่องที่ผ่านเข้ามาทางผัสสะ) รับรู้ทุกข์ทางรูปกาย ทางเวทนา ทางสัญญา ทางสังขาร(การปรุงแต่งอกุศล) วิญญาณก็เป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา จิต(วิญญาณ)จึงเป็นศูนย์กลางรับรู้ทุกข์ที่มาจากช่องทางต่างๆแบบเต็มๆ นี่คือ ทุกข์ที่เกิดขึ้นที่ วิญญาณ
ดังนั้น รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ(ขันธ์ 5) จึงเป็นทุกข์ อยู่ภายใต้กฎไตรลักษณ์ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา นี่คือ ที่มาของ...ขันธ์ 5 เป็นทุกข์
2 ) อุปาทานเป็นทุกข์ได้อย่างไร?
อุปาทาน คือ ความยึดมั่นถือมั่นในรูปและนามว่าเป็น ตัวเรา(อัตตา) ของเรา(อัตตนิยะ) ทั้งที่รูปและนามทั้งหมดเป็น อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ความยึดมั่นถือมั่นในรูปและนามจึงนำมาซึ่งทุกข์
จิตยึดมั่นถือมั่นในสิ่งใด? ( ยึดเพราะความไม่รู้จริงในวิชชา)
คือการยึดมั่นถือมั่นในขันธ์ 5 จิตที่มีอวิชชาจะเข้าไปยึดใน....
1. รูปูปาทาน มาจาก รูป+อุปาทาน คือการยึดมั่นในรูป
จิตยึดมั่นในรูปกายที่มาจาก ดิน น้ำ ลม ไฟ ว่าเป็นตัวเรา ของเรา เมื่อร่างกายเจ็บป่วย แก่ชรา หรือเสื่อมสลายลง จิตใจจึงเกิดความทุกข์ ความกลัว และความเศร้าโศก เพราะจิตคิดว่า จิตเป็นเจ้าของรูปกายนี้
2. เวทนูปาทาน มาจาก เวทนา+อุปาทาน คือ การยึดมั่นในเวทนา :
จิตยึดมั่นในความรู้สึกสุขหรือทุกข์ เมื่อเจอความสุขก็อยากให้มันอยู่ตลอดไป (เกิดความดิ้นรนและกลัวสูญเสีย) พอเจอความทุกข์ก็ผลักไสและทุรนทุราย
3. สัญญูปาทาน มาจาก สัญญา+อุปาทาน คือการยึดมั่นในสัญญา :
จิตยึดมั่นในความจำได้หมายรู้ หรือเรื่องราวอดีต ความคิด ความเชื่อที่คุ้นเคย
4. สังขารูปาทาน มาจาก สังขาร+อุปาทาน คือการยึดมั่นในสังขาร :
จิตยึดมั่นในความคิด ความปรุงแต่ง อารมณ์รัก โลภ โกรธ หลง ว่าเป็นตัวตนของเรา
5. วิญญาณูปาทาน มาจาก วิญญาณ+อุปาทาน คือ การยึดมั่นในวิญญาณ :
จิตยึดมั่นในการรับรู้ทางอายตนะภายในคือ...ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ
ถ้าจิตของท่านอยู่กับ สติ สมาธิ ปัญญา(แก่นมรรค)ในทุกขณะจิต กิเลส(ทุกข์)จะหาท่านไม่พบ ตราบใดที่ยังสามารถครองแก่นมรรค(เจริญแก่นมรรค)ได้อย่างต่อเนื่องตลอดเวลา จงใช้แก่นมรรคเป็นที่อยู่ของจิต(วิหารธรรม)ปลอดภัย ปลอดกิเลส ปลอดทุกข์ในทุกขณะจิต ทำได้จริงและเห็นได้จริงๆพิสูจน์ได้ทันที...
ตีแผ่ขันธ์ 5 ด้วยแก่นมรรค(สติ สมาธิ ปัญญา)คือ การแยกรูปแยกนามออกจากกัน ไม่มีใครเป็นเจ้าของขันธ์ 5 แต่ละขันธ์ทำกิจของตนเอง เกิดขึ้น ตั้งอยู่ชั่วขณะ และดับไปในที่สุด
ขันธ์ 5 คือ โรงงานผลิตทุกข์ดีๆนี่เอง(ทุกข์ทางกายและทุกข์ทางใจ)
ย่อขันธ์ 5 เหลือ รูป(กาย) กับ นาม( เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ )
ย่อลงอีกเหลือเพียง....กาย + จิต ....เท่านั้น ไม่มีตัวเราในจุดใดเลย
ทุกข์ที่เกิดขึ้นมาและจิตเข้าไปรับรู้ทุกข์จากทุกๆช่องทาง(รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ)ล้วนมาจากการปรุงแต่งขึ้นมาทั้งสิ้น รูปปรุงแต่งรูป(จึงทำให้เกิดการเจ็บปวยขึ้นมา)รูปไม่สามารถปรุงแต่งนามได้ ส่วนนามในขันธ์ 5 เกิดจากการปรุงแต่งของสังขาร(อกุศลเจติกปรุงแต่งทุกข์) อกุศลเจตสิกคือตัวปรุงแต่งจิตที่นำทุกข์มาให้จิตรับรู้
อกุศลเจตสิก(กิเลส)ปรุงแต่ง จิต => ทุกข์เกิด(กิเลสเกิด)
กุศลเจตสิก(วิชชา)ปรุงแต่ง จิต => ทุกข์ดับ(กิเลสดับ)
ที่มาของทุกข์ทั้งหลายทั้งปวงใน..มนุษย์..มาจาก 2 ทางคือ..
1 ) ทุกข์ที่มาจาก...รูปธรรม(รูปกาย) เช่น เจ็บป่วย แก่ชรา ตาย(รูปปรุงแต่งรูป)
การเจ็บป่วย เกิดจาก ดิน น้ำ ลม ไฟ ทำงาน(ทำหน้าที่)ไม่สามัคคีกัน
2 ) ทุกข์ที่มาจาก...นามธรรม(จิตใจ) เช่น จากการปรุงแต่งของ...อกุศลเจตสิก
ทุกข์ทางใจหรือทุกข์จร เกิดจากการปรุงแต่งกิเลสที่จรมาของอกุศลเจตสิกปรุงแต่งจิตให้เป็นทุกข์ โดยมีกิเลสอวิชชาเป็นหัวหน้ากิเลสทั้งปวงที่ก่อทุกข์
อกุศลเจตสิก 14 ดวง คือ ตัวการปรุงแต่ง...กิเลส ตัณหา อุปาทาน(ทุกข์ทางใจ) นี่คือ เหตุผลที่ต้อง..เจริญแก่นมรรค...ในทุกขณะจิต เพื่อจัดการกิเลสที่จ้องจะปรุงแต่งจิต
ตัวการใหญ่ของกิเลสคือ อวิชชา(โมหเจตสิก) อกุศลเจตสิกทุกๆดวงมีโมหเจตสิก(อวิชชา)เป็นองค์ประกอบร่วมทั้งหมด อวิชชานอนเนื่องมากับจิตตั้งแต่แรกเกิดแล้ว ดังนั้น จึงเกิดทุกข์ขึ้นง่าย ผัสสะเกิด เวทนาเกิด นันทิราคะ ซึ่งเป็นเชื้อของ ตัณหา เกิดติดตามมาทันที
จิต คือ ธรรมที่รับรู้ทุกข์ที่มาจาก...ทั้งทางกายและทางใจ...ล้วนมาลงที่..จิตใจ..ทั้งหมด เป็นจุดที่รองรับทุกข์จากทุกทิศทุกทาง
ขันธ์ 5 คืออะไร ทำไมต้องขันธ์ 5 ?
ในขันธ์ 5 มีอุปกรณ์ครบถ้วน(ในสังขารขันธ์)ทั้งอุปกรณ์การเกิดทุกข์(อกุศลธรรมหรืออกุศลเจตสิก 14 องค์ตัวปรุงแต่งกิเลสหรือปรุงแต่งทุกข์) อุปกรณ์ดับทุกข์(ดับกิเลส)นั่นก็คือ กุศลธรรมหรือกุศลเจตสิก 25 องค์ธรรม อริยมรรคมีองค์ 8 ก็อยู่ในส่วนของกุศลธรรมนี่เอง ในที่นี้เราจะดึงเอามาเฉพาะแก่นมรรค(สติ สมาธิ ปัญญา)ซึ่งเป็นกุศลธรรมในกุศลเจตสิก(สติเจตสิก เอกัคคตาเจตสิกหรือสมาธิ ปัญญาเจตสิก)ถ้าท่านเจริญแก่นมรรค(สติ สมาธิ ปัญญา)เป็นแก่นมรรคสมังคี จะส่งผลทำให้องค์มรรคที่เหลือ( 5 องค์)บริบูรณ์ไปด้วย ถ้าแก่นมรรคบริบูรณ์ นั่นคือ สัมมาทิฏฐิบริบูรณ์ และเราจะนำแก่นมรรคนี้ไปเจริญในขันธ์ 5 ในทุกขณะจิต เพื่อจัดการกับสมุทัย(ตัณหา)นำไปสู่การดับไปแห่งทุกข์(นิโรธเกิด) กระบวนการทั้งหมดนี้เกิดขึ้นในขันธ์ 5 นี่เอง ดับทุกข์(ดับกิเลส) ไม่ได้ยุ่งยากอย่างที่คิด ถ้าเข้าใจกลไกต่างๆในขันธ์ 5 ว่าทำงานอย่างไร มันก็คือหลักเหตุและผล(อิทัปปัจจยตา)นั่นเอง
มาทำความเข้าใจเรื่องขันธ์ 5 ( แยกรูป แยกนาม )
ตีแผ่ความจริงของขันธ์ 5 ด้วย วิชชาแก่นมรรค(สติ สมาธิ ปัญญา)
1 ) รูปธรรม(กาย) มาจากการปรุงแต่ง(รวมตัวกัน)ของ ดิน น้ำ ลม ไฟ(มหาภูตรูป) ทั้งหมดนี้อยู่ภายใต้กฎไตรลักษณ์( อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ) เกิดขึ้น ตั้งอยู่ชั่วขณะ และดับสลายไปในที่สุด(เป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา มาตั้งแต่เริ่มต้น)
อวิชชา=>สังขาร=>วิญญาณ=>นามรูป(ขันธ์ 5)=>ฉฬายตนะ=>ผัสสะ......
ขันธ์ 5 ประกอบไปด้วย...รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ
ย่อลงมาเหลือ....
ย่อลงมาอีกเหลือเพียง....
1. รูป(กาย) มาจาก...การรวมตัวหรือการปรุงแต่งของ..ดิน น้ำ ลม ไฟ...
2. นาม(เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ)มาจาก...การปรุงแต่งจากธรรมชาติ ไม่มีส่วนใดที่เป็น...ตัวเรา หรือ ของเรา สักนิดเดียว
กายหรือรูปกายที่เป็นรูปธรรม สัมผัสได้ด้วย..ตา หู จมูก ลิ้น กาย...รูปกายทั้งหมดมาจากการรวมตัวหรือการปรุงแต่งของ...ดิน น้ำ ลม ไฟ...กายมีเพียงเท่านี้ ดูความจริงได้จากเมื่อร่างกายถูกเผาเป็นเถ้าถ่านเหลืออะไรบ้าง??? ก็มีแค่...ดิน น้ำ ลม ไฟ...เป็นองค์ประกอบเพียงเท่านั้น ความเหมือนในความต่าง บรรดารูปธรรมทุกๆอย่างในโลกนี้ ทั้งสิ่งมีชีวิตและสิ่งไม่มีชีวิต ล้วนมาจากที่เดียวกันคือ....ดิน น้ำ ลม ไฟ...ทั้งสิ้น แก้วน้ำ เสื้อผ้า รถยนต์ ล้วนมามีที่มาจากแหล่งเดียวกันคือ ดิน น้ำ ลม ไฟ..นี่คือ ความจริง...ซึ่งเท่ากับมนุษย์ก็วนเวียนอยู่กับ...ดิน น้ำ ลม ไฟ..นี่เอง อาหาร ก็คือ ดิน น้ำ ลม ไฟ เป็นองค์ประกอบทั้งสิ้น นี้คือ ส่วนที่เป็น รูปธรรม
แล้วทุกข์ในขันธ์ 5 เกิดขึ้นได้อย่างไร???
- ทุกข์ทางกาย(ทุกข์ธรรมชาติเดิมของกาย)คือเจ็บป่วย แต่กายไม่รับรู้ทุกข์ เพราะกายเป็นเพียงวัตถุที่ไม่มีความรู้สึกนึกคิดอะไรที่มาจาก...ดิน น้ำ ลม ไฟ... ตัวที่ทำหน้าที่รับรู้ก็คือ จิต กายเจ็บป่วย แต่ จิต เป็นตัวรับรู้ความเจ็บป่วยของกาย ทุกข์ทางกายเกิดจาก...ดิน น้ำ ลม ไฟ..ไม่สมดุลและไม่สามัคคีกัน จึงทำให้เกิดการเจ็บป่วย เป็นโรคต่างๆติดตามมาดังกล่าว
- ทุกข์ทางจิตใจ(จากการปรุงแต่ง)เป็นทุกข์ที่เกิดขึ้นมาทางจิตใจ(ที่ไม่เกี่ยวกับกาย)จะมาจากสิ่งต่อไปนี้.....ในขันธ์ 5 จะมี สังขารขันธ์ และสังขารขันธ์ตัวนี้เป็นแหล่งรวมเจตสิกปรุงแต่ง(คือตัวปรุงแต่งจิตให้เป็นไปต่างๆนาๆดีหรือเลว) ใน สังขารขันธ์ จะมีเจตสิกรวมกันอยู่ 50 เจตสิก(ไม่นับเวทนา สัญญา)ใน 50 เจตสิกนี้จะมี อกุศลเจตสิกอยู่ 14 ดวง ที่ปรุงแต่งธรรมที่เป็นอกุศลหรือธรรมที่ไม่ดีหรือ บรรดากิเลสและอาสวะทั้งปวงที่ทำให้เกิดทุกข์ขึ้นมานั่นเอง อกุศลเจตสิกตัวนี้แหละคือตัวดีในการสร้างทุกข์(กิเลสและอาสวะทั้งปวง) ท่านอาจจะมีคำถามต่อว่า แล้วจะจัดการธรรมที่เป็นอกุศลเหล่านี้ได้อย่างไร??? คำตอบก็คือ ก็เจริญธรรมที่เป็นกุศล แล้วธรรมที่เป็นอกุศลก็จะดับลง สังขารเจตสิกไม่ได้เลวทั้งหมด ยังมีส่วนที่ดีมากถึง 25 ดวง(กุศลเจตสิก) สติ สมาธิ ปัญญา คือธรรมที่ดี(เป็นกุศลเจตสิก)ถือว่าเป็น...วิชชา(ปัญญา) ส่วนธรรมที่เป็นอกุศลถือว่าเป็น..อวิชชา(ความไม่รู้) วิชชาเกิด อวิชชาจะดับลง ธรรมสองธรรมนี้ไม่สามารถเกิดขึ้นพร้อมกันได้ ธรรมหนึ่งเกิด อีกธรรมหนึ่งจะดับลง นี่คือ เหตุผลที่พระพุทธเจ้าให้เจริญมรรคหรือเดินมรรคในทุกๆขณะจิต เพื่อสร้าง วิชชา(ปัญญา)ให้เกิดนั่นเอง วิชชาเกิด อวิชชาดับ ตัณหาดับ อุปาทานดับ ทุกข์ดับ ตามหลักอิทัปปัจจยตา
[ ขันธ์ 5: โครงสร้างของชีวิต ]
│
┌───────────────────────┴───────────────────────┐
[ รูปขันธ์ ] [ นามขันธ์ ]
(ส่วนที่เป็นกาย) (ส่วนที่เป็นจิตและเจตสิก)
│
┌───────────────────────┼───────────────────!----------------───┐
[ เวทนาขันธ์ ] [ สัญญาขันธ์ ] [ สังขารขันธ์ ] [ วิญญาณขันธ์ ]
(ความรู้สึกสุข/ทุกข์) (ความจำได้หมายรู้) (ความปรุงแต่งจิต) (ความรู้แจ้งอารมณ์)
1. รูปขันธ์ (กองรูป)

1 ) ถ้ามองรูปกายนี้ด้วย...วิชชา(ปัญญา)..จะเห็นกายนี้ตามความเป็นจริงตั้งแต่ผิวหนังภายนอกหุ้มเนื้อ ถ้าถลกหนังภายนอกออกทั้งหมด จะเหลือเพียงความน่าเกลียดน่ากลัวและความสยดสยองของกายนี้เท่านั้น ความงามและความหล่อหายไปหมด นี้คือ ความไม่สวยงามของกายนี้( ความไม่สวยงามของ..ดิน น้ำ ลม ไฟ )และถ้ามองทะลุเข้าไปด้านในด้วย วิชชา(ปัญญา)จะยิ่งเห็นสิ่งที่ไม่สวยงามเต็มไปหมด น้ำเลือด น้ำเหลือง อุจจาระ ปัสสาวะ ฯลฯ นี่คือความสกปรกไม่สวยงามของรูปกายนี้(แล้วจะอยากเพลิดเพลินพิสวาสรูปกายอยู่หรือ?)การดับสลายไปของรูปกายนี้ก็คือ การเปลี่ยนสภาวะจากรูปกายกลับไปเป็น ดิน น้ำ ลม ไฟ ธรรมชาติเดิมของมัน ไม่มีใครตาย(มรณะ)มีแต่การเปลี่ยนแปลงสถานะของมหาภูตรูป(ดิน น้ำ ลม ไฟ)ทางธรรมชาติเท่านั้น

รูปขันธ์คืออะไร : ส่วนที่เป็นร่างกาย พฤติกรรม และสิ่งแวดล้อมที่จับต้องได้ รวมไปถึงประสาทสัมผัสทั้ง 5 (ตา หู จมูก ลิ้น กาย)
หน้าที่ : เป็นฐานรองรับให้จิตและเจตสิกเข้ามาทำงาน(ปรุงแต่ง)เปรียบเหมือน "ตัวเครื่องคอมพิวเตอร์"
เป็นจุดที่ปรุงแต่ง นันทิ ซึ่งเป็นเชื้อของ..ตัณหา
เวทนาคืออะไร : จุดที่มีการเสวยอารมณ์ หรือความรู้สึกที่เกิดขึ้นเมื่อมีการกระทบ (ผัสสะ) แบ่งเป็น 3 รูปแบบหลักๆ คือ สุข (ชอบ) ทุกข์ (ไม่ชอบ) หรือไม่สุขไม่ทุกข์ (เฉยๆ) เวทนาก็ตั้งอยู่บนฐานกายเหมือนกับจิต เวทนาเป็นเจตสิกที่เป็นกลางๆไม่ดีไม่เลว เวทนาไม่ใช่ตัวสร้างปัญหา เพียงมีสติไม่หลง(ด้วยอวิชชา)ในสุข ในทุกข์หรือเฉยๆ(เวทนาหลง) นันทิราคะก็ไม่เกิด
หน้าที่ : รายงานความรู้สึกในมโนผัสสะและกายผัสสะ ณ ปัจจุบันขณะให้จิตได้รับรู้
สัญญาคืออะไร : เป็นคลังข้อมูล การหมายรู้และจำแนกแยกแยะได้ เช่น จำได้ว่านี่คือสีแดง นี่คือเสียงนก นี่คือคำชม หรือนี่คือความทรงจำในอดีต เป็นเจตสิกที่เป็นกลางๆเช่นเดียวกับเวทนา
หน้าที่ : ตีตราและติดป้ายบอกว่าสิ่งชิ้นนี้ สิ่งเร้าทำงานนี้คืออะไร เปรียบเหมือน "ฐานข้อมูล" ในจิตที่ไปรับรู้ สัญญาเจตสิกปรุงแต่งจิตให้รับรู้ความจำได้หมายรู้ต่างๆทั้งหมด(จิตปรุงแต่งตัวเองไม่ได้)
ทุกข์ทุกๆชนิด ล้วนมาจากการปรุงแต่งทั้งสิ้น(ของอกุศลเจตสิก)
1 ) การปรุงแต่งใน...รูปธรรม....
2 ) การปรุงแต่งใน....นามธรรม...
สังขารคืออะไร : ธรรมที่มีคุณสมบัติหรือสภาพที่ปรุงแต่งจิต(เจตสิก)ให้เป็นไปต่างๆ เช่น ความคิด สติ ปัญญา หรือฝั่งกิเลสอย่าง ความโลภ ความโกรธ ความหลง กุศลเจตสิก ปรุงแต่ง...ปุญญาภิสังขาร( สิ่งที่ดีงาม ) อกุศลเจตสิก ปรุงแต่ง..อปุญญาภิสังขาร( สิ่งไม่ดี กิเลส ตัณหาฯลฯ )นี้ก็คือเครื่องปรุงแต่งจิตหรือธรรมที่ปรุงแต่งจิต เพราะจิตไม่สามารถปรุงแต่งตัวเองได้ ต้องอาศัยเจตสิก(สังขารเจตสิก)เท่านั้นในการปรุงแต่งจิต
หน้าที่: ขับเคลื่อนจิตให้เกิดการรับรู้ในพฤติกรรม เจตนา และการกระทำ (กรรม) ต่ออารมณ์นั้นๆ เปรียบเหมือน "ซอฟต์แวร์ที่กำลังประมวลผล" ในฮาร์ดแวร์(จิต)
เป็นหน่วยหรือธาตุที่ทำหน้าที่...รับรู้สิ่งต่างๆ...ในขันธ์ 5 และอารมณ์ 6 (รูปและนาม)
วิญญาณคืออะไร : ธาตุหรือระบบรับรู้ในรูปและนามทั้งปวงผ่านอายตนะทั้ง 6 (ตาเห็นรูป หูได้ยินเสียง จมูกดมกลิ่น ลิ้นรับรส กายสัมผัสเย็นร้อนอ่อนแข็ง และใจรับรู้อารมณ์)
หน้าที่ : ทำกิจรับรู้เมื่อมีผัสสะเกิดขึ้น จิตหรือวิญญาณนี้ก็เป็นเพียงธรรมชาติหนึ่งที่เกิดขึ้น ดับไปตามเหตุปัจจัยอยู่ตลอดเวลา ไม่ใช่สัตว์ บุคคล ตัวตน เรา เขา แต่อย่างใด เหตุปัจจัยที่ทำหน้าเกิด..วิญญาณ..ขึ้นมาคือการประชุมกันของ...อายตนะภายใน อายตนะภายนอก เกิด ผัสสะ ขึ้นมา จึงเกิด..วิญญาณ(การรับรู้ทางอายตนะ)ขึ้นมา...
"มีแต่ธรรมแต่ละธรรม(ในขันธ์ 5) ทำกิจของตัวเอง"
ขันธ์แต่ละขันธ์ต่างทำหน้าที่ของมันตามธรรมชาติ รูปทำหน้าที่ของรูป เวทนาทำหน้าที่ของเวทนา ไม่มีใครไปสั่งให้มันเป็นสุขหรือทุกข์ได้ตลอดเวลา ทุกธรรมรวมถึงจิตล้วนเป็น อนัตตา (ไม่ใช่ตัวตน บังคับบัญชาควบคุมไม่ได้)
ขันธ์ 5 มีความสำคัญกับมนุษย์อย่างไร???
ขันธ์ 5 เป็นความจริงหรือเป็นสิ่งสมมติกันขึ้นมาเท่านั้น???
รูปขันธ์ เป็นข้อต่อทางกายภาพ ทำให้เรามี ตา หู จมูก ลิ้น กาย ไว้รับผัสสะ( การเกิด แก่ เจ็บ ตาย ของรูป )
วิญญาณขันธ์ ทำหน้าที่เปิดสวิตช์รับรู้ (เช่น ตาจับภาพได้) การรับรู้สิ่งที่ไม่ดีต่างๆของวิญญาณเป็น...ทุกข์...
สัญญาขันธ์ ทำหน้าที่แปลผลข้อมูลเดิม (เช่น จำได้ว่าภาพนี้คือเงิน หรือคือศัตรู) ความจำสิ่งที่ไม่ชอบใจเป็น...ทุกข์...
เวทนาขันธ์ รายงานผลลัพธ์ว่าสิ่งที่เจอนั้นน่าพอใจหรือไม่ (สุข/ทุกข์/เฉย) จุดที่ปรุงแต่งให้เกิด...ทุกข์.....
สังขารขันธ์ ปรุงแต่งเจตนาเพื่อโต้ตอบออกมาเป็นคำพูดและการกระทำ สังขารตัวปรุงแต่งสิ่งที่ไม่ดี.....เป็นทุกข์....
“โดยย่นย่อ อุปาทานขันธ์ทั้ง 5 เป็นตัวทุกข์”
โครงสร้างการเกิดขึ้นของมนุษย์(ในกระแสปฏิจจสมุปบาท)
ประโยชน์ที่แท้จริงของการเข้าใจขันธ์ 5 ด้วยวิชชา(ปัญญา) : ทำให้มนุษย์มีโอกาสเรียนรู้ วิชชาที่จะแยกแยะและเฝ้าสังเกต เพื่อตัดวงจรอวิชชา(โมหเจตสิก)ที่จะไปปรุงแต่งนันทิในเวทนา สลัดคืนขันธ์ 5 ให้เป็นเรื่องของธรรมชาติ ไม่เข้าไปแบกรับ ไม่เข้าไปยึดในขันธ์ 5 จนจิตเข้าถึงความสงบเย็นและดับทุกข์ได้อย่างสิ้นเชิง(จิตไม่หลงยึดขันธ์ 5 ด้วยอวิชชา)
[ สัจจะ: ความจริง 2 ระดับของขันธ์ 5 ]
│
┌────────────────────────┴────────────────────────┐
[ สมมติสัจจะ (ความจริงโดยสมมติ) ] [ ปรมัตถสัจจะ (ความจริงแท้) ]
- มีอยู่จริงในฐานะ "กลไกธรรมชาติ" - ขันธ์ 5 มีความเกิด-ดับ เป็นอนิจจัง
- เป็นชื่อเรียกกองรูปนามเพื่อให้สื่อสารได้ - ตัวตนที่มั่นคงถาวรนั้น "ไม่มีอยู่จริง"
- จิตมักหลงยึดว่ากลไกนี้คือ "ตัวเรา" - ทุกธรรมรวมถึงจิตล้วนเป็น "อนัตตา"
รูป (ความเย็น ร้อน อ่อน แข็ง) มีอยู่จริง
เวทนา (ความรู้สึกสุข ทุกข์) เวลาปวดท้อง ความปวดนั้นมีอยู่จริง จิตสัมผัสได้จริง
สัญญา, สังขาร, วิญญาณ ต่างก็ทำงานและแสดงผลออกมาให้เห็นจริงในมโนผัสสะ
พระพุทธเจ้าไม่ได้ทรง "แต่ง" ขันธ์ 5 ขึ้นมา แต่ทรงไปค้นพบว่าธรรมชาติมันทำงานแยกกันเป็น 5 กองแบบนี้ แล้วทรงนำมา "ตีแผ่" ให้เราเห็น
คำว่า "ขันธ์" แปลว่า กอง หรือ กลุ่ม แปลว่ามันประกอบด้วยส่วนย่อยๆ ที่แปรปรวนตลอดเวลา
เปรียบเหมือน "รถยนต์" ตัวรถยนต์จริงๆ ไม่มี มีอยู่จริงแค่ ล้อ เครื่องยนต์ พวงมาลัย ประตู เมื่อนำมารวมกันเราจึง "สมมติ" เรียกมันว่ารถยนต์นั่นเอง ขันธ์ 5 ก็เช่นกัน มีแต่ธรรมแต่ละธรรมทำกิจของตัวเอง ร่างกายทำกิจ จิตทำกิจ ความจำทำกิจ แต่จิตที่ยังมีอวิชชาจะไปทำการ "รวบยอดสมมติ"เหล่านั้น แล้วทึกทักเอาเองว่า "นี่คือตัวฉัน"เพราะความหลงผิดในอวิชชา
ขันธ์ 5 มีอยู่จริงในฐานะ "กระบวนการของธรรมชาติ" แต่ "ตัวเราที่อยู่ในขันธ์ 5" ไม่มีอยู่จริง เป็นเพียงสิ่งสมมติขึ้นมาเท่านั้น ขันธ์ 5 จึงไม่มีตัวตนที่เป็นอมตะ
ผลลัพธ์ของการที่จิตเข้าไปยึดในขันธ์ 5
ความโศกเศร้า (โสกะ) ความร่ำไรรำพัน (ปริเทวะ) และความทุกข์กายทุกข์ใจ
ตัวอย่างเช่น ยึดใน รูปขันธ์ ว่าต้องหนุ่มสาวต้องแข็งแรง พอร่างกายทรุดโทรมหรือเจ็บป่วย จิตก็เป็นทุกข์ทรมานใจตามไปด้วย เพราะไปฝืนความจริงของธรรมชาติ( ไปยึดเอาธรรมชาติรูปกายมาเป็นของตนเอง หรือ การบิดเบือนธรรมชาติของรูปกาย )ธรรมชาติของรูปกายต้องเจ็บป่วยเป็นเรื่องปกติตามธรรมชาติของมัน(ตถตา : มันเป็นเช่นนั้นของมัน)
เมื่อมี ตัวฉัน (ผู้ยึด) ก็ย่อมมี ของฉัน และ พวกของฉันติดตามมา ก่อให้เกิดการเปรียบเทียบ (เราดีกว่าเขา เราแย่กว่าเขา เราเสมอเขา : มานะ) นำไปสู่ความเห็นแก่ตัว ความขัดแย้ง แย่งชิง และการกระทบกระทั่งกันในสังคมโลกสมมติอย่างรุนแรง
ส่งผลให้จิตต้องแบกรับผลของกรรม (วิบาก) และติดอยู่ในวงจรของปฏิจจสมุปบาท(อนุโลม)เกิดการเวียนว่ายตายเกิดในทะเลทุกข์ (สังสารวัฏ)แบบไม่มีที่สิ้นสุด
ตารางเปรียบเทียบ: การยึดขันธ์ 5 กับ การรู้เท่าทันขันธ์ 5
เมื่อจิตเข้าไปยึดมั่นในขันธ์ 5 เมื่อจิตใช้โยนิโสมนสิการเห็นแจ้งขันธ์ 5 มองเห็นเป็น: ก้อนตัวตนของเรา (สมมติรวบยอด) มองเห็นเป็น: ธรรมแต่ละธรรมทำกิจของตัวเอง อาการของจิต: เพลินในเวทนา (เกิดนันทิ) -> ดิ้นรน แบกรับ อาการของจิต: ละนันทิในเวทนา -> ปล่อยวาง สงบเย็น ผลลัพธ์สุดท้าย: เป็นทุกข์ เพราะฝืนธรรมชาติที่เป็นอนัตตา ผลลัพธ์สุดท้าย: พ้นทุกข์ เพราะเห็นแจ้งว่าทุกธรรมรวมถึงจิตเป็นอนัตตา
............................................................................................................
การใช้แก่นมรรค(สติ สมาธิ ปัญญา)ตีแผ่ในขันธ์ 5 ทำอย่างไร???
วิธีปฏิบัติ: เมื่อมีผัสสะกระทบ เช่น นั่งสมาธิแล้วเกิดอาการปวดขา (มีทุกขเวทนา)
จิตที่ไม่มีสติ: จะรวบยอดทันทีว่า "ฉันปวดขา" "ฉันทรมาน"
จิตที่มีสติทำงาน: จะเข้าไปแยกแยะทันทีว่า รูปขันธ์ (ขา/ร่างกาย) เป็นสิ่งหนึ่งที่ตั้งอยู่ แต่ เวทนาขันธ์ (ความรู้สึกปวด) เป็นอีกสิ่งหนึ่งที่พึ่งเกิดขึ้นมาแทรก สติจะจำหลักแยกออกจากกัน ไม่เอามาปนกันเป็นก้อนเดียว กายส่วนกาย เวทนาส่วนเวทนา จิตรับรู้แบบแยกส่วน ไม่ยึดกายและไม่ยึดในเวทนา เพราะกายและเวทนาจิตไม่ใช่เจ้าของธรรมสองธรรมนี้
วิธีปฏิบัติ: เมื่อเวทนาขันธ์หรือสังขารขันธ์ (ความคิด) เกิดขึ้น
สมาธิจะรักษาฐานของจิตให้ตั้งมั่น ไม่กระโดดลงไปคลุกไปเกลือกกลั้ว ไม่วิ่งตามความยินดียินร้าย
ทำกิจละนันทิ: เมื่อจิตตั้งมั่นเป็นกลาง สมาธิจะช่วยสกัดไม่ให้จิตไหลไปเพลิน (นันทิ) ในเวทนา ทำให้กระบวนการปรุงแต่งของสังขารขันธ์หยุดชะงักลง ณ ปัจจุบันขณะ จิตจะเห็นขันธ์ 5 ทำงานเหมือนเรานั่งดูละครเวทีที่ตัวละครกำลังแสดงบทบาทของมันอยู่ห่างๆโดยไม่มีเราไปร่วมวงแสดง
วิธีปฏิบัติ: ปัญญาจะเข้าไปเห็นแจ้งชัดใน 3 มิติ (ไตรลักษณ์) ของขันธ์ 5
เห็นความไม่เที่ยง (อนิจจัง): เห็นว่าความปวด (เวทนา) หรือความคิด (สังขาร) พึ่งเกิดขึ้นตะกี้ไม่มี ตอนนี้มี แล้วก็กำลังจางคลายดับไป บังคับให้อยู่ตลอดไปไม่ได้
เห็นความเป็นทุกข์ (ทุกขัง): เห็นว่าสภาวะของขันธ์ 5 มันถูกบีบคั้นตามธรรมชาติของมัน ตัวรูปก็ต้องแก่ต้องเจ็บ ตัวนามก็ต้องดับไป ทนอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้ ต้องดับสลายไปในที่สุด
เห็นความเป็นอนัตตา (อนัตตา): นี่คือจุดสูงสุดของการตีแผ่ ปัญญาจะสว่างขึ้นมาเห็นว่า "มีแต่ธรรมแต่ละธรรมทำกิจของตัวเอง" ร่างกายก็ทำหน้าที่ของรูป ความรู้สึกก็ทำหน้าที่ของเวทนา จิต (วิญญาณขันธ์) ก็ทำหน้าที่รับรู้ ไม่มี "ใคร" เป็นเจ้าของ และ "แม้กระทั่งตัวจิตเองก็เป็นธรรมอีกธรรมหนึ่งที่เป็นอนัตตา" ไม่ใช่ตัวเรา เกิดและดับอยู่ตลอดเวลาตามเหตุปัจจัย
[ ผัสสะกระทบ ] ──> เกิดเวทนา
│
┌─────────┴─────────┐
(ขาดแก่นมรรค) (ใช้แก่นมรรคตีแผ่)
│ │
หลงเพลิน (นันทิ) [สติ] -> แยกแยะเวทนาออกจากกาย
│ [สมาธิ] -> ตั้งมั่น ดูอยู่เฉยๆ (ละนันทิ)
สังขารปรุงแต่งตัวเรา [ปัญญา] -> โยนิโสมนสิการ เห็นไตรลักษณ์
│ │
"จิตเป็นทุกข์" "เห็นแจ้งว่าจิตและทุกธรรมเป็นอนัตตา"
(จิตคลายความยึดมั่น -> พ้นทุกข์)
เมื่อมรรคจิตทำกิจบริบูรณ์ อวิชชาล่มสลาย การปรุงแต่งในสังขารขันธ์ก็หยุดลง ขันธ์ 5 ที่เคยเป็น "อุปาทานขันธ์" (ขันธ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความยึดมั่น) จึงคืนสู่สภาวะธรรมชาติอันบริสุทธิ์
เมื่อขันธ์ 5ไร้การปรุงแต่ง(หยุดการปรุงแต่ง) ไร้นันทิราคะ ขันธ์ 5 ก็ว่างเปล่าจากตัวตน ว่างเปล่าจากกิเลส สภาวะแห่ง วิสังขาร / อสังขตธรรม / นิพพาน จึงเด่นชัดขึ้นมาตรงที่ขันธ์ 5 หยุดปรุงนั่นเอง ปรมัตถธรรม 4 ก็ปรากฎ( จิต เจตสิก รูป นิพพาน )
เบื้องหลังการดับไปของขันธ์ 5 ( มรณะ )
เปิดประตูสู่เส้นทางหลังความตายในพระพุทธศาสนา
ในสัจธรรมแห่งการดำรงอยู่ สิ่งหนึ่งที่เป็นกฎสากลและไม่มีผู้ใดล่วงพ้นไปได้ คือความจริงที่ว่า "เมื่อมีเกิด ย่อมมีดับ" ชีวิตประกอบด้วยรูปและนาม หรือที่เรียกว่า "ขันธ์ 5" (รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ) ซึ่งทำหน้าที่ประชุมรวมกันชั่วคราวตามเหตุปัจจัย เมื่อถึงวาระสุดท้ายที่ร่างกายนี้สมมตินี้ก็จะแตกดับลง ขันธ์ 5 เก่าย่อมดับสลายลงอย่างสิ้นเชิง
คำถามที่ผู้คนมักสงสัยและแสวงหาคำตอบมาทุกยุคทุกสมัยก็คือ
"เมื่อขันธ์ 5 ดับลงแล้ว จิตหรือวิญญาณจะดำเนินต่อไปอย่างไร?" ในพระไตรปิฎก พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงจำแนกเส้นทางหลังความตายของสัตว์โลกไว้อย่างละเอียดลออ โดยแบ่งออกเป็น 6 เส้นทางหลัก ภายใต้ 2 สภาวะใหญ่ คือ การวนเวียนอยู่ในสังสารวัฏ (คติ 5) และการหลุดพ้นจากสังสารวัฏโดยสิ้นเชิง (นิพพาน)
ก. เส้นทางในสังสารวัฏ:
"คติ 5" (สำหรับผู้ยังมีอวิชชาและตัณหาอยู่)
สำหรับผู้ที่ยังหนาแน่นด้วยกิเลส อวิชชา และความยึดมั่นถือมั่น เมื่อขันธ์ 5 ชุดนี้ดับลง แรงขับแห่งกรรม (อภิสังขาร) และจิตดวงสุดท้าย (ปฏิสนธิวิญญาณ) จะทำหน้าที่เชื่อมต่อและนำพาไปปฏิสนธิเกิดเป็นขันธ์ 5 ชุดใหม่ในภพภูมิต่างๆ ตามกฎแห่งกรรมที่ทำไว้ ซึ่งพระพุทธองค์ทรงจำแนก คติ 5 ไว้ดังนี้:
1. นรกภูมิ (ทุคติภูมิ)
ดินแดนแห่งความเร่าร้อนและบีบคั้น เสวยทุกขเวทนาอย่างหนักหน่วงโดยส่วนเดียว เกิดจากจิตที่หนาแน่นด้วยโทสะ ความโกรธเคือง ความพยาบาท หรือบาปกรรมหนักที่กระทำไว้ก่อนขันธ์ 5 ดับลง
2. กำเนิดเดรัจฉาน (ทุคติภูมิ)
ภพภูมิของสัตว์เดรัจฉาน ดำเนินชีวิตด้วยสัญชาตญาณ มีความหวาดกลัว และเบียดเบียนกันเอง เกิดจากจิตที่ตกอยู่ในอำนาจของโมหะ (ความหลง ความไม่รู้แจ้งในบาปบุญคุณโทษ) และความมัวเมาในกิเลส
3. เปรตวิสัยและอสุรกาย (ทุคติภูมิ)
ดินแดนแห่งความหิวกระหาย ความยากไร้ และความตระหนี่ถี่เหนียว เสวยวิบากกรรมตามสัดส่วนของความโลภที่เคยสะสมไว้ในยามมีชีวิตอยู่
4. มนุษยโลก (สุคติภูมิ)
ภพภูมิของมนุษย์ที่มีทั้งความสุขและความทุกข์คละเคล้ากันไป เป็นภูมิพิเศษที่มีทั้งความประมาทและโอกาสในการสร้างกุศล เกิดจากจิตที่มีกุศลกรรม มีศีล 5 และความเป็นมนุษย์ธรรมดา
5. เทวโลกและพรหมโลก (สุคติภูมิ)
ดินแดนอันเป็นทิพย์ เต็มไปด้วยความสุข ความประณีต และความสงบระงับ (ในระดับรูปพรหมและอรูปพรหม) เกิดจากผลแห่งทาน ศีล ภาวนา และการฝึกจิตจนได้ฌานสมาบัติ
ข. เส้นทางพ้นสังสารวัฏ: "นิพพาน" (การดับสิ้นซึ่งกองทุกข์)
6. นิพพาน (อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ)
เส้นทางสายเอกที่เหนือกว่าคติทั้ง 5 ทั้งปวง สำหรับพระอริยบุคคลผู้เจริญอริยมรรคมีองค์ 8 จนสามารถทำลายอวิชชา ถอนรากถอนโคนอุปาทานและตัณหาได้โดยสิ้นเชิง เมื่อขันธ์ 5 ดับลงในวาระสุดท้ายแห่งชีวิต (ปรินิพพาน) จะไม่มีการสืบต่อของวิญญาณและขันธ์ 5 ในภพภูมิใดๆ อีก เป็นการสงบระงับ ดับสูญซึ่งเพลิงกิเลสและกองทุกข์ทั้งปวงเข้าสู่ความสงบเย็นอันเป็นอมตะ
บทสรุป: การแยกแยะสมมติสู่ความหลุดพ้น
พระพุทธศาสนาไม่ได้สอนให้เราหวาดกลัวความตาย หากแต่สอนให้เรา "เข้าใจความจริงของขันธ์ 5" ว่าเป็นเพียงธรรมชาติที่ปรุงแต่งขึ้นชั่วคราว การฝึกฝนสติปัญญา การเจริญโยนิโสมนสิการ และการละวางความยึดมั่นถือมั่น (เช่น การละนันทิในเวทนา) คือหนทางอันประเสริฐที่จะช่วยถอดถอนจิตจากการพัวพันในสมมติทั้งหลายทั้งปวง เพื่อไม่ให้หลงใหลไปสู่คติอันเป็นทุกข์ แต่โน้มนำจิตไปสู่ความสงบเย็นอันสูงสุดคือ พระนิพพาน ในที่สุด
สถิติจากพระพุทธพจน์: เส้นทางที่มนุษย์ไปมากที่สุด
พระพุทธองค์ทรงตรัสไว้ใน นขสิขาสูตร (พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย นิทานวรรค) ว่า:
ไปสู่ทุคติ/อบายภูมิ (นรก, เดรัจฉาน, เปรตวิสัย) = มีจำนวนมากที่สุด
กลับมาเกิดเป็นมนุษย์ หรือไปสู่สุคติ (เทวดา/พรหม) = มีจำนวนน้อยมาก
พระพุทธพจน์ทรงอุปมา:
พระพุทธองค์ทรงใช้ปลายเล็บพระหัตถ์ช้อนฝุ่นขึ้นมาเล็กน้อย แล้วตรัสถามพระภิกษุว่า ฝุ่นที่ปลายเล็บกับฝุ่นบนแผ่นดินใหญ่ ส่วนไหนมากกว่ากัน? พระภิกษุตอบว่า ฝุ่นบนแผ่นดินใหญ่นั้นมีมากกว่าอย่างเทียบกันไม่ได้
พระพุทธองค์จึงทรงตรัสสรุปว่า:
สัตว์ที่จุติ (ตาย) จากมนุษย์แล้ว จะกลับมาเกิดในมนุษยโลก หรือไปสู่เทวโลก มีน้อยนิดเปรียบเหมือน "ฝุ่นที่ปลายเล็บ"
ส่วนสัตว์ที่จุติจากมนุษย์แล้ว ไปเกิดในนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย มีจำนวนมากมายมหาศาลเปรียบเหมือน "ฝุ่นบนแผ่นดินใหญ่"
ทำไมเบื้องหลังจึงเป็นเช่นนั้น? (พิจารณาตามสภาวะธรรม)
หากพิจารณาตามสภาวะจิตของมนุษย์ทั่วไปโดยธรรมชาติ:
1. จิตมักไหลลงสู่ที่ต่ำ: จิตของสัตว์โลกทั่วไปที่ยังไม่ได้ฝึกสติปัญญา มักถูกตัณหา โทสะ และโมหะ ครอบงำเป็นปกติ ในวันหนึ่งๆ มนุษย์ส่วนใหญ่ตกอยู่ใต้แรงเหวี่ยงของความโลภ ความโกรธ ความหลง ความหงุดหงิด และความเพลิน (นันทิ) มากกว่าการมีสติปัญญาอยู่กับปัจจุบันธรรม
2. กัมมปัจจัยก่อนดับ: จิตดวงสุดท้ายก่อนขันธ์ 5 จะแตกดับ (มรณาสันนกาล) มักจะหนีไม่พ้น "อารมณ์ที่คุ้นเคย" หากชีวิตประจำวันสะสมความโกรธ ความกลัว ความห่วงกังวล หรือความยึดมั่นถือมั่นเอาไว้ จิตก็จะแล่นไปปฏิสนธิในภพภูมิที่สอดคล้องกับพลังงานจิตนั้นๆ ทันที (เช่น โทสะ นำไป นรก/อสุรกาย, โลภะ นำไป เปรต, โมหะ นำไป เดรัจฉาน)
เครื่องมือรอดพ้นจากกระแสส่วนใหญ่
การที่พระพุทธองค์ทรงชี้ให้เห็นความจริงอันน่าหวาดเสียวนี้ ไม่ใช่เพื่อให้เราหวาดกลัวหรือหมดหวัง แต่ทรงเตือนให้เรา "ไม่ประมาท"
การที่เราได้มีโอกาสโยนิโสมนสิการ เห็นแจ้งในสภาวะธรรม ละความยินดียินร้าย (นันทิ) ในเวทนา และฝึกเห็นขันธ์ 5 เป็นอนัตตาอยู่เนืองๆ จึงเป็น "สะพานเชื่อม" ที่คุ้มครองจิตไม่ให้ไหลไปตามกระแสส่วนใหญ่ของโลก เพื่อเปลี่ยนคติจาก "ฝุ่นบนแผ่นดิน" ให้กลายเป็น "ฝุ่นที่ปลายเล็บ" ที่พาจิตเข้าสู่สุคติ หรือมุ่งตรงสู่การดับกิเลสและกองทุกข์ได้อย่างแท้จริง
ในพระไตรปิฎก พระพุทธองค์ทรงจำแนกคติ (ที่ไป) ของพระอริยบุคคลแต่ละขั้นหลังจากที่ขันธ์ 5 แตกดับ (ปรินิพพานหรือจุติ) ไว้ชัดเจนตามระดับความสิ้นไปของกิเลส โดยมีรายละเอียดดังนี้:
1. พระโสดาบัน
(ผู้แรกถึงกระแสธรรม/ละสักกายะทิฏฐิ/วิจิกิจฉา/สีลัพพตปรามาส ได้)
คติหลังขันธ์ 5 ดับ:
พระโสดาบันยังต้องเวียนว่ายตายเกิดในสังสารวัฏอยู่ แต่จำกัดภพชาติไม่เกิน 7 ชาติ (เรียกว่า สัตตักขัตตมปรมะ) หรือบางประเภทอาจเกิดอีก 2-3 ชาติ (เช่น โกลังกตละ) หรือเกิดเป็นมนุษย์เพียงชาติเดียว (เช่น เอกจีพี)
ไปสวรรค์ชั้นใด / ภูมิใด: เมื่อจุติจากมนุษย์ ย่อมไปเกิดใน สุคติภูมิ (มนุษย์ หรือ เทวโลกตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกา ดาาวึงส์ ยามะ ดุสิต นิมมานรดี ถึงปรนิมมิตวสวัตดี) สลับกันไปมา จะไม่ไปเกิดในอบายภูมิ (นรก เดรัจฉาน เปรต อสุรกาย) อีกเลยอย่างเด็ดขาด และในที่สุดจะต้องบรรลุเป็นพระอรหันต์ในชาติต่อๆ ไป
2. พระสกทาคามี (ผู้กลับมาเกิดอีกครั้งเดียว)
คติหลังขันธ์ 5 ดับ:
เป็นพระอริยบุคคลที่ทำกิเลส (กามราคะ และปฏิฆะ) ให้เบาบางลง
ไปสวรรค์ชั้นใด / ภูมิใด: จะกลับมาเกิดใน กามสุคติภูมิ (มนุษย์ หรือ เทวโลกชั้นใดชั้นหนึ่งใน 6 ชั้น) อีกเพียง ชาติเดียวเท่านั้น แล้วจะกระทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งทุกข์ (นิพพาน) ในชาตินั้นทันที
3. พระอนาคามี (ผู้ไม่กลับมาสู่กามภพอีก)
คติหลังขันธ์ 5 ดับ:
เป็นผู้ละกามราคะและปฏิฆะได้โดยเด็ดขาด เมื่อขันธ์ 5 ดับลงที่โลกมนุษย์หรือเทวโลกชั้นกามภูมิ พระอนาคามี จะไม่กลับมาเกิดในกามภพ (มนุษย์และเทวโลก 6 ชั้นเบื้องต่ำ) อีกเลย
ไปสวรรค์ชั้นใด / ภูมิใด: จะไปบังเกิดใน สุทธาวาสภูมิ 5 (พรหมโลกชั้นสูง 5 ชั้น สำหรับพระอนาคามีโดยเฉพาะ) ซึ่งประกอบด้วย:
1. อวิหาภูมิ
2. อัตตัปปาภูมิ
3. สุทัสสาภูมิ
4. สุทัสสีภูมิ
5. อกนิฏฐาภูมิ
และจะปรินิพพาน (ดับขันธ์ 5 โดยสิ้นเชิง) อยู่ในพรหมโลกชั้นสุทธาวาสนั้นเอง จะไม่กลับมาเกิดในภพภูมิต่ำกว่านั้นอีก
สรุปภาพรวม:
พระโสดาบัน: ไปได้ทั้งมนุษย์และเทวโลก 6 ชั้น (ไม่เกิน 7 ชาติ)
พระสกทาคามี: ไปมนุษย์หรือเทวโลก 6 ชั้น (อีกเพียง 1 ชาติเท่านั้น)
พระอนาคามี: ไปเกิดใน พรหมโลกชั้นสุทธาวาส 5 และปรินิพพานที่นั่น
ข้อควรระมัดระวังเป็นพิเศษสำหรับนักปฏิบัติธรรม
1. ภวตัณหาแฝงตัวอยู่ใน "ความอยากบรรลุธรรม" อย่างไร?
ภวตัณหา คือ ความอยากมี อยากเป็น อยากให้สภาวะที่น่าพอใจดำรงอยู่ ในบริบทของผู้ปฏิบัติธรรม ยามที่เราศึกษาพระไตรปิฎกจนเข้าใจสภาวะธรรมอย่างลึกซึ้ง รู้ว่าสวรรค์ พรหมโลก หรือพระนิพพานดีอย่างไร จิตมนุษย์ที่ยังมีอวิชชาครอบงำจะเกิดปฏิกิริยาขึ้นทันที 2 ระดับ:
ตัณหาในภพอันเป็นทิพย์: อยากเป็นพระอริยบุคคล อยากได้สภาวะจิตสงบ อยากไปเกิดในพรหมโลกชั้นสุทธาวาส หรืออยากได้บรรลุธรรมเพื่อความพ้นทุกข์ (ซึ่งความอยากในระดับนี้ หากยังอยู่ในขอบเขตของ กุศลฉันทะ ก็นับว่าเป็นแรงขับเคลื่อนในการปฏิบัติ แต่ถ้าเป้าหมายเปลี่ยนเป็น "ความอยากเป็นผู้บรรลุ" จิตจะตกเป็นทาสของภวตัณหาทันที)
วิภวตัณหาแฝง: ความไม่อยากเป็นปุถุชน ไม่อยากวนเวียนในอบายภูมิ ไม่อยากเผชิญกับขันธ์ 5 อันเป็นทุกข์ ความรู้สึกกังวลกลัวว่าจะต้องไปตกนรกหรือเป็นฝุ่นบนแผ่นดินใหญ่ตามพระพุทธพจน์ จะบีบให้จิตทะยานอยากหนีไปสู่สภาวะใหม่เร็วๆ
2. ปรากฏการณ์ "รู้มาก แต่สัญญาจำได้ ไม่ใช่ปัญญาเห็นแจ้ง"
ในยุคปัจจุบัน เราสามารถเข้าถึงข้อมูลพระไตรปิฎก สื่อธรรมะ และบทวิเคราะห์สภาวะธรรมได้อย่างง่ายดายและละเอียดลึกซึ้ง:
ความเสี่ยงของการซ้อนทับกันระหว่าง "สัญญา" กับ "ปัญญา": เมื่อเราอ่านหรือสืบค้นจนเข้าใจขั้นตอนของพระโสดาบันไปจนถึงพระอรหันต์ จิตจำสภาวะเหล่านั้นไว้ได้หมด (สัญญา) จนบางครั้งจิตอาจเกิดความหลงผิด คิดว่าตนเองเข้าใจหรือบรรลุแล้ว เพราะจินตนาการตามบทเรียนได้
ความรีบร้อน (อุทธัจจะ): ยิ่งรู้รายละเอียดมาก และมีความอยากบรรลุเร็วๆ จิตจะเกิด ความเพ่งเร่ง หรือการเพ่งจ้องสภาวะจิตตนเองเพื่อ "ให้เป็นไปตามตำรา" แทนที่จะเปิดรับความจริงตามธรรมชาติ ความอยากให้สภาวะเป้าหมายเกิดขึ้นทันทีนี้เองคือตัวตนของ ภวตัณหา ที่เข้ามาขวางกั้นประตูแห่งอริยมรรค
3. หนทางแก้ไข: แปลง "ภวตัณหา" ให้กลับมาเป็น "ธรรมนัย" ตามจริง
พระพุทธองค์ทรงทราบดีว่าผู้ปฏิบัติธรรมย่อมต้องเผชิญกับปัญหานี้ จึงทรงสอนให้เราปรับมุมมอง (โยนิโสมนสิการ) ดังนี้:
แยกแยะระหว่าง "กุศลฉันทะ" กับ "ภวตัณหา":
ภวตัณหา: มุ่งเป้าไปที่ "ตัวฉัน" ที่อยากเป็นผู้บรรลุ อยากเสวยความสงบ อยากได้ตำแหน่งพระอริยะ
กุศลฉันทะ: มุ่งเน้นไปที่ "เหตุและปัจจัย" คือความพอใจในการสั่งสมความเพียร การเจริญสติ การเห็นกายเห็นใจตามความเป็นจริงในปัจจุบันขณะ โดยไม่เร่งรัดผลลัพธ์
เห็นความจริงของความอยากบรรลุ: แม้แต่ความอยากบรรลุธรรม ความอยากไปสวรรค์/พรหมโลก หรือความกลัวอบายภูมิ ก็เป็นเพียง "สังขารขันธ์" (การปรุงแต่งของจิต) ชนิดหนึ่งที่เกิดขึ้น ดับไป และไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชา (อนัตตา)
กลับมาอยู่กับปัจจัยในปัจจุบัน: พระพุทธองค์ทรงอุปมาว่า เหมือนแม่ไก่ที่ตักเตือนตนเองให้กกไข่ดูแลไข่ให้ดีที่สุด เมื่อถึงเวลา ลูกไก่จะเจาะเปลือกไข่ออกมาเอง โดยที่แม่ไก่ไม่ต้องไปอยากหรือเร่งรัดให้มันเจาะเปลือกออกมาเลย การปฏิบัติธรรมก็เช่นกัน หน้าที่ของเราคือเจริญอริยมรรคมีองค์ 8 และมีสติรู้เท่าทันจิตในปัจจุบัน ส่วนผลการบรรลุมรรคผลจะเป็นไปตามกฎแห่งธรรมดา (ธรรมนิยาม) เอง
สรุปสภาวะ: การศึกษาธรรมะจนแตกฉานลึกซึ้งเป็นเรื่องน่าอนุโมทนาอย่างยิ่งครับ แต่จิตของผู้ปฏิบัติยุคปัจจุบันต้องระมัดระวังไม่ให้ความรู้นั้นกลายเป็น "เหยื่อล่อ" ให้ภวตัณหาและมานะ (ความถือตัว) แอบอิงเข้ามา การมีสติเท่าทันความอยากบรรลุ แล้วกลับมามองสภาวะจิตปัจจุบันที่กำลังปรุงแต่งอยู่อย่างตรงไปตรงมา นั่นแหละครับคือการเริ่มต้นลอกคราบภวตัณหาออกอย่างแท้จริง
(( ดับกิเลสและดับทุกข์แบบสั้น ลัด ง่าย ))
(( ตีแผ่ความจริงใน รูป และ นาม ))
(( ละนันทิ ใน เวทนา ดีอย่างไร? กดดูที่นี่..))
(( ความรู้และความเข้าใจใน สติ สมาธิ ปัญญา ))
(แก่นมรรคสันตติเกี่ยวข้องกับการดับทุกข์อย่างไร?)
(( จิตไม่มีทุกข์ จิตที่ไม่มีทุกข์ ))
(( ปฏิจจสมุปบาท ธรรมที่ควรรู้ ))
(( อาวุธที่ใช้ในการดับกิเลสดับทุกข์ ))
(( วิธีดับทุกข์แบบง่ายๆของปุถุชน ))
(( ตีแผ่สังโยชน์ 10 ))
(( รู้ เห็น วาง คืออะไร??? ))
(( ตีแผ่อัตตา ))
(( ตีแผ่อนัตตา ))
(( ตีแผ่จิตและเจตสิก ))
(( ถอดรหัสปรมัตถธรรม 4 ))
(( ตีแผ่ธรรมทำกิจ ))
(( อวิชชาครองโลก อวิชชาลวงโลก ))
(( การแยกรูปและนามในขันธ์ 5 ))
(( อริยสัจ 4 กดดูที่นี่....))
(( สติปัฏฐาน 4 กดดูที่นี่... ))
(( รู้จัก สัมมาทิฏฐิ และ มิจฉาทิฏฐิ กดดูที่นี่...))
(( วิธีการฝึก สติ สมาธิ ปัญญาหรือวิธีสร้างแก่นมรรค กดดูที่นี่...))
[ อนัตตาคืออะไร??? ]
[ อัตตาคืออะไร??? ]
(( เห็นทุกข์ เห็นธรรม เห็นปัญหา เห็นปัญญา ))
(( เหตุปัจจัย และ การสร้างเหตุปัจจัย ))
(( วิธีการละนันทิด้วยแก่นมรรค ))