[ ขันธ์ 5: โครงสร้างของชีวิต ]
                               │
       ┌───────────────────────┴───────────────────────┐
   [ รูปขันธ์ ]                                    [ นามขันธ์ ]
   (ส่วนที่เป็นกาย)                                 (ส่วนที่เป็นจิตและเจตสิก)
                                                       │
                               ┌───────────────────────┼───────────────────────┐
                          [ เวทนาขันธ์ ]          [ สัญญาขันธ์ ]          [ สังขารขันธ์ ]         [ วิญญาณขันธ์ ]
                          (ความรู้สึกสุข/ทุกข์)       (ความจำได้หมายรู้)        (ความปรุงแต่งจิต)         (ความรู้แจ้งอารมณ์)

               [ สัจจะ: ความจริง 2 ระดับของขันธ์ 5 ]
                                │
       ┌────────────────────────┴────────────────────────┐
[ สมมติสัจจะ (ความจริงโดยสมมติ) ]                [ ปรมัตถสัจจะ (ความจริงแท้) ]
  - มีอยู่จริงในฐานะ "กลไกธรรมชาติ"                 - ขันธ์ 5 มีความเกิด-ดับ เป็นอนิจจัง
  - เป็นชื่อเรียกกองรูปนามเพื่อให้สื่อสารได้         - ตัวตนที่มั่นคงถาวรนั้น "ไม่มีอยู่จริง"
  - จิตมักหลงยึดว่ากลไกนี้คือ "ตัวเรา"               - ทุกธรรมรวมถึงจิตล้วนเป็น "อนัตตา"

[ ผัสสะกระทบ ] ──> เกิดเวทนา 
                      │
            ┌─────────┴─────────┐
     (ขาดแก่นมรรค)         (ใช้แก่นมรรคตีแผ่)
            │                   │
     หลงเพลิน (นันทิ)     [สติ]  -> แยกแยะเวทนาออกจากกาย
            │             [สมาธิ] -> ตั้งมั่น ดูอยู่เฉยๆ (ละนันทิ)
     สังขารปรุงแต่งตัวเรา   [ปัญญา] -> โยนิโสมนสิการ เห็นไตรลักษณ์
            │                   │
      "จิตเป็นทุกข์"        "เห็นแจ้งว่าจิตและทุกธรรมเป็นอนัตตา"
                            (จิตคลายความยึดมั่น -> พ้นทุกข์)