อนัตตาคืออะไร? ขันธ์ 5 รูปและนามทั้งปวงล้วนเป็น.... อนัตตา(ไม่ใช่ตัวตน)
ขันธ์ 5 เป็น อนัตตา รูปและนามทั้งหลายทั้งปวงล้วนเป็น อนัตตา ทั้งสิ้น
รูปและนามทั้งปวงล้วนไม่ใช่ตัวตนบังคับควบคุมไม่ได้ เกิดดับตลอดเวลา ไม่ควรไปยึดมั่นถือมั่นยึดติดและไม่ควรไปปรุงแต่งใดๆทั้งสิ้น
ปฏินิสสัคคะ(การสลัดคืน)จะเกิดขึ้นไม่ได้เลยหากจิตยังไม่เกิดปัญญารวบยอดที่ว่า...........
"เนตัง มะมะ เนโสหะมัสมิ น เมโส อัตตา"
นั่นไม่ใช่ของเรา นั่นไม่เป็นเรา นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา(ขันธ์ 5)
ถ้าท่านอยู่กับ สติ สมาธิ ปัญญา(แก่นมรรค)ในทุกขณะจิต กิเลส(ทุกข์)จะหาท่านไม่พบ ตราบใดที่ยังสามารถครองแก่นมรรคได้อย่างต่อเนื่องตลอดเวลา จงใช้แก่นมรรคเป็นที่อยู่ของจิต(วิหารธรรม)ปลอดภัย ปลอดกิเลส ปลอดทุกข์ในทุกขณะจิต เมื่อแก่นมรรคเกิด(วิชชาเกิด) อวิชชาย่อมดับลง
บรรดารูปและนามทั้งปวงในโลกและจักรวาลนี้เป็น...อนัตตา...ทั้งหมด
ในโลกและในจักรวาลนี้ มีเพียง 2 สิ่งนี้เท่านั้นที่ปรากฎคือ รูป และ นาม
อนัตตา(ความไม่ใช่ตัวตน)
จุดแตกหักของ มิจฉาทิฏฐิ( ความเห็นผิด ความรู้ที่ผิดๆจากอวิชชา )
"ตื่นเถิดท่าน.. ท่านกำลังกอดกองไฟที่ลุกท่วมตัว แล้วเข้าใจว่านั่นคือความอบอุ่น!"
ทุกวันนี้ ท่านกำลังเอาชีวิต จิตใจ และลมหายใจ ไปฝากไว้กับสิ่งที่เป็นเพียง "ก้อนธาตุและสภาวะที่ไหลผ่านแล้วก็ดับไป" ท่านทุกข์แทบตายเพราะไปสั่งให้ความแก่ ความเจ็บ ความพลัดพราก หรือแม้แต่ความคิดความรู้สึกของตัวเองให้ "เชื่อฟัง" ไม่ได้เลยแม้แต่เรื่องเดียว
แต่ท่านก็ยังพยายามเอาความรู้สึกทั้งหมดไปยึดมั่นถือมั่นว่านี่คือ "ตัวกู ของกู" ทั้งที่ความจริงอันเด็ดขาดคือ ไม่มีตัวตนอะไรเลยตั้งแต่ต้น! ไม่มีตัวเราและของเราในขันธ์ 5 เลย
ลองถามใจตัวเองอย่างซื่อสัตย์ดูเถอะ ว่าสิ่งสมมติที่ท่านกอดไว้นั้น... เคยให้อะไรนอกจากความเร่าร้อนและภาระอันหนักอึ้ง ถึงเวลาแล้วหรือยัง ที่จะเลิกหลอกตัวเองด้วยอวิชชา แล้วลืมตาตื่นขึ้นมามองเห็นความจริงด้วยปัญญาว่า ขันธ์ 5 ทั้งหมดนี้ไม่ใช่ตัวตนของเรา มันเป็นอนัตตาโดยแท้จริง เพราะเมื่อตาสว่างเห็นความจริงนี้เมื่อไหร่ ความทุกข์ทั้งหมดในโลกจะจบลงในทันที!
ตีแผ่ "อนัตตา" ความจริงขั้นสูงสุดที่เปลี่ยนชีวิตจากการหลงผิด(มิจฉาทิฏฐิ)ไปสู่ความเห็นที่ถูกต้อง(สัมมาทิฏฐิ)ด้วยปัญญา
หากคุณเป็นคนหนึ่งที่กำลังเหนื่อยล้ากับการแบกรับความคาดหวัง ความผิดหวัง หรือความรู้สึกว่า “ทำไมชีวิตไม่ได้ดั่งใจเลย” ความทุกข์ทั้งหมดนั้นอาจเกิดจากความหลงผิดเพราะอวิชชาเพียงตัวเดียว คือการมองเห็นว่าทุกอย่างเป็น "ตัวเรา ของเรา" ตัวกู ของกู อวิชชา(ความไม่รู้ในวิชชา)จะเป็นตัวสร้าง...อัตตา(ความหลงผิด)ขึ้นมาปรุงแต่ง...จิต..ของมนุษย์ทุกๆคน(ยกเว้นพระอริยะบุคคล)ให้เข้าใจผิดๆว่า..ขันธ์เป็นของตน..
วันนี้เราจะมาทำความรู้จักกับคำว่า "อนัตตา" ซึ่งเป็นแก่นแท้ในพระพุทธศาสนา ที่พระพุทธเจ้าทรงนำมาใช้เพื่อ "ตีแผ่สมมติ" และลอกคราบความหลงผิดจากอวิชชา เพื่อให้จิตได้เห็นความจริงและหลุดพ้นจากความทุกข์อย่างสิ้นเชิง การยึดในอัตตาทำให้จิตเป็นทุกข์ เพราะจิตเองก็เป็น อนัตตา ไม่ใช่อัตตา ถ้าจิตไม่มีอัตตา(ตัวตน) จิตก็ไม่มีทุกข์(จากการหลงผิดด้วยอวิชชา)
อนัตตา แปลว่าอะไร? เรามาดูความจริงกันต่อไปนี้
คำว่า "อนัตตา" มักถูกแปลว่า "ความไม่มีตัวตน" จนทำให้หลายคนเข้าใจผิดคิดว่า ปฏิบัติธรรมแล้วจะกลายเป็นความว่างเปล่า ไร้ตัวตน ไม่มีอะไรเหลืออยู่เลย หรือกลายเป็นลัทธิปฏิเสธโลก แต่ในทางปฏิบัติที่แท้จริง อนัตตา มีความหมายที่ลึกซึ้งและชัดเจนอยู่ 3 นัยยะ ดังต่อไปนี้....
ขอบเขตและความหมายของ...อนัตตา...
1. บังคับบัญชาไม่ได้ ควบคุมไม่ได้ ไม่สามารถควบคุมได้ :
สิ่งใดก็ตามที่เป็นอนัตตา(ไม่ใช่ตัวตน) สิ่งนั้นเราไม่สามารถใช้อำนาจ สั่งการ บังคับ ควบคุม หรืออ้อนวอนให้มันเป็นไปตามใจปรารถนาได้ร้อยเปอร์เซ็นต์ เช่น เราสั่งไม่ให้ร่างกายแก่ไม่ได้ สั่งไม่ให้ใจเจ็บปวดไม่ได้ เราสั่งไม่ให้รูปกายนี้ตายไม่ได้ เราสั่งไม่ให้ร่างกายนี้เจ็บป่วยไม่ได้ ฯลฯ
2. ไม่มีแก่นสารที่เที่ยงแท้แน่นอน :
สิ่งต่างๆ เกิดขึ้นจากการรวมกันของเหตุปัจจัยชั่วคราว(ปรุงแต่ง)เมื่อหมดเหตุปัจจัย สิ่งนั้นก็สลายตัวไป(เกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับสลายไปในที่สุด) ไม่มีตัวตนคงที่ถาวรยืนฟ้ายืนดินเป็นอมตะ เพราะทุกๆสรรพสิ่งทั้งรูปธรรมและนามธรรมล้วนเป็น...อนัตตา...ทั้งหมดทั้งสิ้น
3. ไม่ใช่ตัวตนอย่างแท้จริง(ไม่ใช่สัตว์ บุคคล ตัวตน เรา เขา)
มันเป็นเพียงกระบวนการของธรรมชาติ (ธรรมแต่ละธรรมทำกิจของตน) ที่เราไปทึกทักเอาเองด้วยความหลงจากอวิชชาว่านี่คือ "ตัวฉัน" หรือ "ของฉัน" ซึ่งเป็นความเข้าใจผิดอย่างมหันต์ ทั้งรูปและนาม มันเป็น อนัตตามาตั้งแต่แรกแล้ว เพราะมันเกิดและดับไปตามเหตุและปัจจัยเท่านั้น ไม่มีใครเป็นเจ้าของ
อุปมาเพื่อให้เห็นภาพรูปธรรมเป็นอนัตตาอย่างชัดเจน :
ลองจินตนาการถึงรูป "รถยนต์" หนึ่งคัน คำว่า "รถยนต์" เป็นเพียงชื่อสมมติที่ใช้เรียก แต่ถ้าเราถอดพวงมาลัย ล้อ เครื่องยนต์ เบาะนั่ง ออกมากองแยกกันตรงหน้า... ถามว่า "ไหนคือรถยนต์?" คำตอบคือไม่มีรถยนต์อยู่จริง มีเพียงชิ้นส่วนต่างๆ มาประกอบกันชั่วคราวเท่านั้น ร่างกายและจิตใจของเราก็เช่นเดียวกัน! เป็นเพียงธาตุทั้ง 5 มาประชุมรวมตัวกันชั่วคราวเท่านั้น สุดท้ายในวันหนึ่งมันก็ดับสลายไปตามเหตุปัจจัยของมันตามธรรมชาติ เพราะทั้งหมดนี้เป็นเพียงสิ่งที่มนุษย์สมมติเรียกชื่อกันขึ้นมาชั่วคราวเท่านั้น ไม่ใช่ของจริงที่เป็นอมตะใดๆ เป็นเพียงธรรมที่ปรากฎเกิดและดับไปตามเหตุปัจจัยเท่านั้น
ตีแผ่อนัตตา ใน "รูปธรรม" และ "นามธรรม"
กุญแจสำคัญ ถ้าท่านมองเห็นรูปธรรมและนามธรรมทั้งปวงเป็น อนัตตาจริงๆ ทุกข์และกิเลสทั้งปวงจะหาท่านไม่พบ เพราะทุกข์และกิเลสหาตัวตัน(อัตตา)เกาะไม่ได้ มันไม่มีที่เกาะ มันก็ดับสลายไปเอง
พระพุทธเจ้าทรงสอนให้เรานำกล้องจุลทรรศน์แห่งวิชชา(ปัญญา) มาส่องดูสิ่งที่เรียกว่า "ตัวเรา"หรืออัตตา ซึ่งแยกออกได้เป็น 2 ส่วนหลักๆ คือ รูปธรรม (ร่างกาย) และ นามธรรม (จิตใจ) เพื่อดูว่ามีตรงไหนที่เป็นตัวเราจริงๆ เป็นเราจริงๆ หรือว่า มีแต่...ดิน น้ำ ลม ไฟ(มหาภูตรูป)ที่ปรากฎเท่านั้น
1. การตีแผ่อนัตตาใน "รูปธรรม" (สิ่งที่มีรูปร่าง สัมผัสได้)
รูปธรรม คือ ร่างกาย กายภาพ และลมหายใจเข้าออกของเรา(มหาภูรูป 4) รวมไปถึงอุปทายรูปอีก 24 ประการที่รวมเรียกว่า รูป 28 ประการ สมมติโลกบอกว่านี่คือ "ร่างกายของฉัน" แต่ลองโยนิโสมนสิการด้วยปัญญาดูตามความเป็นจริง จะเห็นความเป็นจริงดังต่อไปนี้....
ความจริงของกาย(รูปกาย) :
ร่างกายนี้ประกอบขึ้นจากธาตุ 4 คือ ดิน (เนื้อ กระดูก) น้ำ (เลือด) ลม (ลมหายใจ) ไฟ (ความอบอุ่น) เราต้องคอยเติมอาหาร เติมน้ำ เติมลมหายใจเข้าไปตลอดเวลาเพื่อประคับประคองรูปกายนี้ไว้ ไม่มีส่วนใดๆที่เป็นของเราเลย รูป(มหาภูตรูป)ก็เป็นสิ่งที่มนุษย์สมมติกันขึ้นมาเท่านั้น
ทำไมรูปกายจึงเป็นอนัตตา? :
เหตุผลคือ เพราะเราสั่งกายนี้ไม่ได้ ถ้ามันเป็นของเราจริง เราต้องสั่งว่า “จงอย่าแก่นะ จงอย่าป่วยนะ ผมห้ามหงอกนะ หน้าห้ามเหี่ยวหลังห้ามปวดนะ” แต่กายนี้ไม่เคยฟังคำสั่งของเราเลย พอกล้ามเนื้อเหนื่อย... มันก็เพลีย พอระบบย่อยมีปัญหา... มันก็ปวด กายทำกิจตามธรรมชาติของมัน ไม่ใช่ตัวเรา ดิน น้ำ ลม ไฟ ที่เป็นส่วนประกอบของกายนี้มันก็ทำกิจของมันตามธรรมชาติ เกิดขึ้น ตั้งอยู่ สุดท้ายก็เสื่อมสลายไปตามธรรมชาติของมันก็คือ โลกเสื่อมตามธรรมชาตินั่นเอง เพราะโลกมาจากการรวมกันของ ดิน น้ำ ลม ไฟ โลก็คือตัวเรา(ดิน น้ำ ลม ไฟ)ตัวเราก็คือโลกนั่นเอง
ดิน น้ำ ลม ไฟ(มหาภูตรูป 4) ตั้งอยู่ภายใต้...อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ทั้งหมด
ตีแผ่ความเป็น อนัตตา(ไม่ใช่ตัวตน)ใน ขันธ์ 5
ถ้าท่านมองเห็น อนัตตา ในขันธ์ 5 ทั้งหมดว่าเป็น อนัตตาจริงๆ
ด้วยปัญญาอย่างแท้จริง ท่านจะไม่มีกิเลสและไม่มีทุกข์เลย
รื้อถอนความยึดมั่นถือมั่นในขันธ์ 5 ให้เห็นตามความเป็นจริง
ในทางธรรม ขันธ์ 5 (รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ) คือองค์ประกอบทั้งหมดที่ประชุมกันเป็นสิ่งที่สมมติเรียกว่า "ตัวตน" หรือ "ชีวิต" แต่เมื่อใช้โยนิโสมนสิการพิจารณาส่องลงไปที่แก่นของแต่ละขันธ์ จะพบความจริงอันเป็นอนัตตา(ความไม่ใช่ตัวตนหรือของตน)อย่างเด็ดขาด ดังนี้....
รูปขันธ์ (ร่างกายและธาตุทั้ง 4 ดิน น้ำ ลม ไฟ) :
เป็นเพียงก้อนวัตถุธาตุ (ดิน น้ำ ลม ไฟ) ที่อาศัยเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นมา ตั้งอยู่ชั่วคราวแล้วก็ต้องเสื่อมสลายไป บังคับบัญชาไม่ได้ เป็นอนัตตาโดยเนื้อแท้
เวทนาขันธ์ (ความรู้สึกสุข ทุกข์ เฉย ๆ) :
เกิดจากเหตุปัจจัยคืออายตนะและผัสสะมากระทบกัน พอเวทนาเกิดขึ้นแล้วก็ตั้งอยู่ชั่วขณะแล้วก็ดับไป ไม่ใช่ตัวเรา ไม่ใช่ของเรา เป็นเพียง "ธรรม" ชนิดหนึ่งที่ทำหน้าที่รับรู้ความรู้สึก แล้วไหลผ่านไปและดับไป
สัญญาขันธ์ (ความจำได้หมายรู้) :
เป็นธรรมชาติที่ทำหน้าที่จำแนกและกำหนดหมายสัญญาต่าง ๆ ตามเหตุปัจจัย ลอยมาแล้วก็ลอยไป ควบคุมบังคับให้อย่าจำ หรือสั่งให้จำตามใจชอบไม่ได้
สังขารขันธ์ (ความปรุงแต่งของจิต) :
เป็นตัวการสำคัญที่คอยปรุงแต่งความคิดที่เป็น กุศล อกุศล(กิเลส) หรือความนันทิราคะต่าง ๆ ตัวสังขารเองก็เป็นอนัตตา เกิดขึ้น ดับไปตามเหตุปัจจัย ไม่ใช่ตัวเราที่ไปบังคับให้มันคิดได้ สังขารเกิดดับอยู่ตลอดเวลาไม่แน่นอนใดๆ
วิญญาณขันธ์ (ความรู้แจ้งทางอายตนะ) :
เป็นเพียงธาตุรู้ที่เกิดขึ้นตามการกระทบระหว่างอายตนะภายในและภายนอก (เช่น ตาเห็นรูป เกิดจักขุวิญญาณ) ตั้งอยู่ชั่วคราวแล้วดับสิ้นไปในขณะจิตนั้น ๆ
เมื่อมองเห็นเช่นนี้ จะประจักษ์ชัดว่า ไม่มีตัวตน (อัตตา) ก้อนไหนเลยซ่อนอยู่ข้างในขันธ์ทั้ง 5 ทุกอย่างเป็นเพียงธรรมแต่ละธรรมที่ต่างทำหน้าที่ของตนตามเหตุปัจจัย(ธรรมทำกิจ)
มาดูกลไกการเกิดทุกข์ขึ้นในขันธ์ 5 :
เมื่อจิตหลงผิดด้วยอวิชชาเข้าไปยึด "สมมติ" เป็น "ความจริงแท้"
ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ขันธ์ 5 ทำงาน เพราะขันธ์ 5 ทำหน้าที่ของมันตามธรรมชาติอยู่แล้ว แต่ปัญหาอยู่ที่ จิตเกิดอวิชชาและอุปาทาน เข้าไปยึดมั่นถือมั่น:
1. เมื่อ เวทนา เกิดขึ้น (เช่น เวทนาที่ไม่น่าพอใจ) จิตไม่ได้มองเห็นตามความเป็นจริงว่าเวทนามันเป็นอนัตตา ธรรมทำกิจของธรรม จิตหลงไปกับอวิชชา
2. ความหลง (จากอวิชชา) และสังขารจึงปรุงแต่งเข้าไปยึดถือว่าเป็น "กูเจ็บ กูทุกข์ กูไม่ชอบ" กลายเป็น นันทิราคะ ความเพลิดเพลินยินดีหรือความผลักไสในเวทนา ทุกข์จึงเกิดขึ้นในจุด เวทนา
3. เมื่อมีความยึดมั่นถือมั่น(อุปาทาน) ว่าสิ่งนั้นเป็นตัวตน เป็นของเรา ความทุกข์ใจ (โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัสสะ และอุปายาส) จึงระเบิดตามออกมาทันที เพราะเราไปคาดหวังให้สิ่งที่ "ควบคุมไม่ได้ (อนัตตา)" มาอยู่ในการควบคุมของเรา ซึ่งเป็นการบิดเบือนความจริงในธรรมชาติ
วิชชาและปัญญาญาณเห็นแจ้งอนัตตาในขันธ์ 5
การเห็นอนัตตาอย่างแท้จริงจะช่วยถอนรากถอนโคนกิเลสได้ง่ายๆ
เมื่อปัญญาญาณหยั่งลงเห็นอนัตตาในขันธ์ 5 อย่างทะลุปรุโปร่ง ไม่ใช่แค่การท่องจำ แต่เป็นการเห็นแจ้งในมโนผัสสะและในทุกขณะจิต สภาวะจะเปลี่ยนไปอย่างสิ้นเชิง การเห็นอนัตตาเกิดจากการเจริญแก่นมรรคในทุกขณะจิต
วิชชา(ปัญญา)ทำให้สลัดความสำคัญมั่นหมายในตนเอง :
เมื่อจิตเห็นชัดด้วยวิชชาว่าไม่มีตัวตน (อัตตา) ความสำคัญมั่นหมายว่า "ตัวกู ของกู" ก็ไม่มีฐานให้เกาะเกี่ยว เปรียบเสมือนบ้านที่ไม่มีเสาย่อมตั้งอยู่ไม่ได้
สิ้นสุดเชื้อโรคอวิชชา(อวิชชาดับ ปัญญาเกิด) :
อวิชชาที่คอยหลอกลวงว่าขันธ์ 5 เป็นสุข เป็นตัวตน เป็นที่พึ่งระยะยาว ถูกแสงสว่างแห่งปัญญาเผาทำลายจนหมดสิ้น จนเหลือเพียง อนัตตา ปรากฎ
จิตวางความยึดถือโดยอัตโนมัติ(เพราะปัญญาเกิด) :
เมื่อจิตกระทบอารมณ์หรือเวทนาใด ๆ จิตจะตื่นรู้และเห็นทันทีว่า “นี่คือธรรมกำลังทำหน้าที่ของมัน เป็นอนัตตา สร้างได้แค่เหตุปัจจัย บังคับไม่ได้” สภาวะจะน้อมไปสู่การ รู้ เห็น วาง หรือ ละนันทิในเวทนา ได้ทันทีโดยไม่ต้องฝืน เพราะความจริงต่างๆปรากฎขึ้นแล้วด้วยปัญญา
ผลลัพธ์สูงสุดของจิตที่เห็น อนัตตา ด้วยปัญญา :
ไร้กิเลส ไร้ทุกข์ และเป็นอิสระอย่างแท้จริง
เมื่อความเห็นผิดว่าขันธ์ 5 เป็นตัวตนถูกทำลายลงอย่างสิ้นเชิง :
สิ่งที่เกิดขึ้นก็คือ กิเลสเกิดไม่ได้ (เพราะอวิชชาดับลง) :
เพราะกิเลส (โลภ โกรธ หลง) จะเกิดขึ้นได้ก็ต้องอาศัย "ตัวตน"(อัตตา)เป็นที่ตั้ง เมื่อไม่มีตัวตนให้ยึด กิเลสจึงไม่มีรากเหง้าที่จะงอกงามอีกต่อไป
ทุกข์ตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะกิเลสถูกทำลายด้วย วิชชา(ปัญญา) :
เมื่อไม่มีผู้ยึดมั่นถือมั่น(ด้วยอวิชชา) เวทนาหรือเรื่องราวต่าง ๆ ที่ผ่านเข้ามาก็เป็นเพียงลมที่พัดผ่านกายผ่านใจ กระทบแล้วก็ดับไป ไม่สามารถซึมซับเข้าไปสร้างความเร่าร้อนให้แก่จิตได้อีกต่อไป เพราะจิตมีวิชชา(ปัญญา)แล้ว
จิตจึงเข้าถึงความสงบเย็นอันเป็นอิสระเหนือสมมติทั้งปวง ดั่งที่พระพุทธองค์ทรงชี้ทางไว้ว่า การเห็นอนัตตาในขันธ์ 5 ด้วยปัญญาอย่างแท้จริง คือประตูบานใหญ่ที่ปิดความทุกข์และกิเลสได้อย่างเด็ดขาดนั่นเอง............
2. การตีแผ่อนัตตาใน "นามธรรม" (ความรู้สึก ความคิด และตัวจิต)
ในความเป็นจริง นามธรรมมันก็ไร้ตัวตนอยู่แล้ว(อนัตตา) ส่วนนี้คือจุดที่คนติดและหลงมากที่สุด( มิจฉาทิฏฐิ )เพราะเรามักจะทึกทักเอาว่า "ความรู้สึกของฉัน" หรือ "ความคิดของฉัน" ลองแยกแยะนามธรรมออกเป็นส่วนๆ(ความคิด ความรู้สึก)ให้ดูดังต่อไปนี้........
- เวทนา (ความรู้สึกสุข-ความรู้สึกทุกข์) :
วันนี้จิตใจเบิกบาน สักพักมีเรื่องกระทบใจก็กลายเป็นทุกข์ อึดอัด เครียด... สังเกตดูเถิด เราสั่งให้ใจมีความสุขตลอด 24 ชั่วโมงไม่ได้ ความรู้สึกเหล่านี้ผ่านเข้ามาทางมโนผัสสะ ทำกิจของมันแล้วก็ดับไป มันจึงเป็นอนัตตา(ไม่ใช่ตัวตน บังคับและควบคุมมันไม่ได้)
- สัญญา (ความจำได้หมายรู้) :
ความจำ เรื่องราวในอดีต บางทีเราอยากลืมแต่ใจก็ดันจำ บางเรื่องอยากจำแต่สมองก็ดันลืม มันทำงานของมันเองตามเหตุปัจจัย เราไม่สามารถบังคับควบคุมมันได้ ถ้าเป็นของเราจริงๆ มันต้องบังคับและควบคุมได้ทั้งหมด นี่คือความเป็น อนัตตา ของ..สัญญา(ที่เป็นนามธรรม)...
- สังขาร (ความปรุงแต่ง) :
ความคิดฟุ้งซ่าน คิดดี คิดร้าย คิดกังวล ความคิดเหมือนฟองอากาศที่ผุดขึ้นมาเองในใจ เราไม่ได้สั่งให้มันคิด แต่มันคิดของมันเองตามสัญญาที่เคยบันทึกไว้ เราควบคุมการปรุงแต่ง(สังขาร)ไม่ได้มันจึงเป็น อนัตตา(ไม่ใช่ตัวตน)
- วิญญาณ หรือ จิต (ธาตุรับรู้) :
ตัวจิตที่ทำหน้าที่วิ่งไปรู้ลมหายใจ วิ่งไปรับรู้ความคิด วิ่งไปฟังเสียง จิตก็ทำหน้าที่เกิด-ดับ เป็นกระบวนการสืบต่ออย่างรวดเร็ว ไม่มีจิตที่เที่ยงแท้ถาวรดวงเดียวที่นั่งอยู่ตลอดไป จิตจึงเป็นธรรมตัวหนึ่งที่ทำหน้าที่เพียงรับรู้เท่านั้น เกิดและดับอยู่ตลอดเวลา ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่ตัวตน เกิดดับอยู่ตลอดเวลา จิตเองก็ไม่ใช่เจ้าของจิต เพราะจิตเกิดดับตลอดเวลา ไม่แน่นอนใดๆ นี่คือ ความเป็น อนัตตา ของจิตในขันธ์ 5
ที่เราเรียกว่า ร่างกายและจิตใจนี้(ขันธ์ 5)มันประกอบด้วย...รูป(กาย) เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ..ไม่มีส่วนใดที่เป็นเราหรือของเราเลยแม้แต่นิดเดียวก็ไม่มี รูปกายมาจากการปรุงแต่ง(ประชุมกัน)ของ...ดิน น้ำ ลม ไฟ....ส่วน เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ มาจากการปรุงแต่งของ สังขารในธรรมชาติ ทุกๆคนที่เกิดขึ้นมาบนโลกใบนี้ถูกโปรแกรมมาด้วย อวิชชา(ความไม่รู้ความจริงในธรรมชาติ)จึงหลงไปทึกทักเอารูปธรรมและนามธรรมมาเป็นของตนเอง(เข้าไปยึดในรูปและนาม) ดังนั้น ในขันธ์ 5 ที่มนุษย์อาศัยอยู่จึงไม่มีส่วนใดที่เป็นของเราหรือตัวเรา มีเพียงรูปและนามที่ทำกิจแล้ววันหนึ่งถึงเวลาหนึ่งมันก็ดับไปตามธรรมชาติของมัน เพราะทั้งรูปและนาม มันเป็น อนัตตา ทั้งหมด ไม่ใช่ตัวตน ไม่ใช่สัตว์ บุคคล เรา เขาหรือของใครทั้งสิ้น เพราะมันบังคับควบคุมไม่ได้ จิตที่เข้าไปยึดคือ จิตที่มีอวิชชา(หลงผิด)หรืออวิชชาจิตตะ(จิตโง่) นำมาซึ่งทุกข์จากการเข้าไปยึดมั่นถือมั่นยึดติดในสิ่งที่ไม่ใช่ตัวตน(ยึดในสิ่งที่เป็นอนัตตา)
การที่จิตที่หลงผิดด้วยอวิชชาเข้าไปยึดในรูปและนาม คือ โง่และบ้า(จิตที่มีอวิชชาครอบงำ)
การขับเคลื่อน "แก่นมรรค" (สติ สมาธิ ปัญญา)
เพื่อเข้าถึงความจริงของ...อนัตตา...(ปิดสวิตส์อวิชชา)
พูดง่ายๆก็คือ ต่อไปนี้เราจะสอนจิตให้มีวิชชา(ปัญญา) เพื่อจะได้เข้าใจอย่างแจ่มแจ้งว่า ขันธ์ 5 ทั้งหมด(รวมจิต)เป็น อนัตตา ทั้งหมดทั้งสิ้น จิตไม่ใช่เจ้าของวิญญาณ(จิตไม่ใช่เจ้าของจิต)และจิตไม่ใช่เจ้าของ กาย เวทนา สัญญา สังขาร(จิตไม่ใช่เจ้าของขันธ์ 5)
การที่เราจะเห็นแจ้งว่ารูปและนามเป็นอนัตตาได้นั้น ไม่ใช่แค่การท่องจำหรือคิดเอาเอง แต่คือการใช้ "แก่นมรรค"(วิชชา) ทำงานร่วมกันในหนทางปฏิบัติ เพื่อเข้าไป "ลอกคราบ" สมมติในใจทีละชั้น ดังกระบวนการทำงานร่วมกันดังต่อไปนี้..............
1. ใช้ "สติ" ตรวจจับมโนผัสสะ เห็นการเกิดและดับไปของธรรมต่างๆ
เมื่อมีอารมณ์ ความคิด หรือความทุกข์ผุดขึ้นมาทางใจ (มโนผัสสะ) แทนที่จิตจะกระโดดเข้าไป "เป็น" ผู้ทุกข์ หรือเข้าไปยินดียินร้าย
ในทางปฏิบัติจริง :
เราจะใช้ สติ ทำหน้าที่ระลึกรู้เท่าทันสภาวะธรรมนั้นทันที เช่น รู้ว่ามีความโกรธผุดขึ้น รู้ว่ามีความกังวลผุดขึ้น สติจะคอยตัดความเพลิน (ละนันทิ) ไม่ให้จิตหลงเข้าไปเสพหรือปรุงแต่งต่อด้วยอวิชชา และถอยออกมาเป็นเพียง "ผู้สังเกตการณ์" ที่ฐานกาย
2. ใช้ "สมาธิ" ตรึงจิตให้มั่นคงและตั้งมั่น เป็นกลาง
เมื่อสติระลึกรู้เท่าทันแล้ว สมาธิ (สัมมาสมาธิ) จะทำหน้าที่ตรึงจิตให้ตั้งมั่นอยู่กับความปกติ ไม่ฟุ้งซ่านไหลไปตามแรงเหวี่ยงของอารมณ์(จากอวิชชาหรือโมหเจตสิกปรุงแต่ง)
ในทางปฏิบัติจริง :
สมาธิจะช่วยให้จิตมีสภาวะที่เรียกว่า "จิตตั้งมั่น" และเป็นกลางต่อทุกสภาวะธรรม ไม่พยายามไปกดข่มหรือบังคับให้อารมณ์นั้นหายไป (เพราะรู้ว่าบังคับไม่ได้มันเป็นอนัตตา) แต่นิ่งดูอยู่ด้วยใจที่มั่นคงเป็นกลาง เหมือนคนยืนมองสายน้ำที่ไหลผ่านไปโดยไม่กระโดดลงไปในน้ำ
3. ใช้ "ปัญญา" ตีแผ่สมมติ เห็นแจ้งความเป็นอนัตตา
เมื่อจิตนิ่งและตั้งมั่นด้วยสมาธิแล้ว ปัญญา จะทำหน้าที่สำคัญที่สุด คือการแกะรอยและวิเคราะห์สภาวะธรรมที่กำลังปรากฏตรงหน้าตามความเป็นจริง โดยใช้โยนิโสมนสิการ(พิจารณาโดยแยบคาบแบบรอบด้านและรอบคอบ)ร่วมกับวิภัชวาท( แยกแยะสิ่งต่างๆออกจากกัน)
ในทางปฏิบัติจริง :
ปัญญาจะเข้ามา "ถอดรหัส" ให้เห็นว่า ความทุกข์ที่ผุดขึ้นมานั้น มันเกิดขึ้นเองตามเหตุปัจจัย (ไม่ใช่เราสั่งให้เกิด) มันตั้งอยู่ชั่วคราว และสุดท้ายก็ดับไปเอง (มันควบคุมไม่ได้) นี่คือ อนัตตา แสดงผล เพราะปัญญาเข้าไปเห็นความจริงทั้งหมดในกระบวนการเกิดขึ้น
"ปัญญาจะสรุปความจริงชิ้นเอกว่า............
ไม่มี 'ตัวเรา' ที่เป็นทุกข์ มีแต่ 'ความทุกข์' ที่กำลังเกิดขึ้นแล้วดับไป"ตามเหตุปัจจัยการเกิดและดับเท่านั้น เมื่อปัญญาตีแผ่สมมติจนเห็นชัดว่าไม่มี "ผู้ครอบครอง" รูปและนามนี้ จิตจะคลายความสำคัญมั่นหมายในตนเองลง ละนันทิราคะในเวทนาได้ในที่สุด ไม่มีเราทุกข์ มีแต่ธรรม(ที่ทำให้เกิดทุกข์)ที่ทำกิจ(ทำหน้าที่)แล้วก็ดับไปในที่สุด
สรุปความเชื่อมโยงของแก่นมรรคใน อนัตตา :
หากไม่มี สติ เราจะหลงเข้าไปเป็นอารมณ์นั้นทันที(หลงผิดด้วยอวิชชา)...
หากไม่มี สมาธิ จิตจะฟุ้งซ่านเกินกว่าจะมองเห็นสภาวะธรรมตามความเป็นจริง...
และหากไม่มี ปัญญา เราก็จะได้เพียงความสงบ แต่ไม่สามารถตัดรากถอนโคนความหลงผิดจากอวิชชาว่ามีตัวตนได้เลย
การใช้ สติ สมาธิ ปัญญา ทำงานร่วมกัน จึงเป็นเครื่องมือหนึ่งเดียวที่ช่วยลอกคราบสมมติโลกออก เพื่อเปิดเผยความจริงอันเที่ยงแท้ของ อนัตตา ปัญญา(วิชชา)เท่านั้นที่จะมองเห็นความจริงของ อนัตตา ได้ทั้งหมดและรอบด้าน
บทสรุปการเห็นแจ้งใน...อนัตตา
คลายความสำคัญมั่นหมาย ดับทุกข์ที่ต้นตอ ไม่หลงผิดด้วยอวิชชา
เมื่อปัญญาได้ "ตีแผ่สมมติ" จนเห็นชัดเจนแล้วว่า ทั้งรูปธรรม (ร่างกาย) และนามธรรม (จิตใจและความคิด) ต่างเป็นอนัตตา ผลลัพธ์อันยิ่งใหญ่จะเกิดขึ้นกับใจของผู้ปฏิบัติทันที:
1. จิตละนันทิราคะในเวทนา(ละการรับรู้นันทิ) :
เมื่อรู้ว่าความคิดหรือความทุกข์ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ตัวของเรา เป็นเพียงธรรมชาติที่ผ่านมาแล้วดับไป จิตจะไม่กระโดดเข้าไปเพลิน (นันทิ) หรือจมดิ่งไปกับมัน จิตจะทำหน้าที่เพียงแค่ "รับรู้" แล้วปล่อยให้ธรรมะนั้นทำกิจของมันไปและดับไปเองตามธรรมชาติของมัน( รู้ เห็น วาง )
2. จิตหมดความสำคัญมั่นหมายในตนเอง :
จิตจะเลิกแบก "ตัวกู ของกูหรืออัตตา"(ไม่มีอัตตา มีแต่อนัตตา) ความเครียด ความกดดันในชีวิตจะลดลงอย่างมหาศาล เพราะเข้าใจแล้วว่าโลกนี้มีแต่สภาวะธรรมที่ไหลไปตามเหตุปัจจัยปรุงแต่ง ไม่มีใครมีอำนาจวิเศษไปบังคับอะไรได้ มีแต่ธรรมที่เกิดและธรรมที่ดับไปตามเหตุปัจจัยของมันเท่านั้น
"เมื่อเข้าใจอนัตตา... คุณจะเลิกเป็นผู้ทุกข์ แล้วกลายเป็นเพียงผู้เฝ้าดูธรรมชาติด้วยความเบาสบายเป็นปกติ"
สติ สมาธิ ปัญญา(แก่นมรรค)เข้าถึง อนัตตา ได้ง่ายๆ ถ้าฝึกฝนมาดี
วิชชา(ปัญญา)จะทำให้ท่านมองเห็น...อนัตตา...ในรูปและนามทั้งปวง
อวิชชา(ความไม่รู้แจ้งซึ่งวิชชา)จะทำให้ท่านมองเห็นแต่เพียง...อัตตา....
