ถ้า...รู้ลึก และ รู้จริง.... ในอริยสัจ 4 จะทึ่งมากๆ

ถ้าท่านรู้ลึกและรู้จริงในอริยสัจ 4 คือ การรู้เรื่องทุกข์ และการดับทุกข์ รู้เรื่องทุกข์เกิด และทุกข์ดับ รวมถึงรู้กลไกการทำงานต่างๆในอริยสัจ 4 พระพุทธเจ้าสอนอริยสัจ 4 ลึกซึ้งมากกว่าที่เราอ่านและท่องจำจากตำราพระไตรปิฏกหลายเท่า ติดตามจากสิ่งที่จะนำเสนอต่อจากนี้ไป.....

จากการเจริญวิปัสสนาขั้นลึกทำให้เห็นกลไกของอริยสัจ 4 แบบชัดเจน จะไม่ใช่แค่เห็น..ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค เหมือนการเห็นธรรมดาทั่วๆไปเท่านั้น แต่เห็นกลไกการทำกิจของธรรมทั้ง 4 นี้อย่างชัดเจนเชื่อมโยงกันดังต่อไปนี้.......

1 ) เห็นการเกิดขึ้นของทุกข์ โดยเห็นว่า ทุกข์เกิดขึ้นมาจาก สมุทัย ซึ่งก็คือ ตัณหา ที่ทำให้เกิดทุกข์ขึ้น และ ทุกข์ เป็นผลของ สมุทัย(ตัณหา) จะเห็นได้ว่า ทุกข์(ผล)ไม่ได้เกิดขึ้นมาแบบลอยๆ มันเกิดมาจากเหตุปัจจัยคือ ตัณหา(สมุทัย)

เมื่อทุกข์เกิดขึ้นมาแล้ว เรามาดูฝั่งทุกข์ดับลงอย่างไร

2 ) เห็นการดับไปของทุกข์(ทุกข์ดับลง) ทุกข์เป็นธรรม(สิ่งปรุงแต่ง)ที่เป็นนามธรรม เกิดจากเหตุปัจจัยคือ ตัณหา(ซึ่งเป็นสมุทัย) มันเกิดขึ้น ตั้งอยู่ขณะหนึ่ง สุดท้ายก็ต้องดับสลายไปในที่สุด นี่คือ สภาวะการเกิดและดับของ สังขตธรรม(ธรรมที่เกิดขึ้นมาจากการปรุงแต่ง) การดับไปของทุกข์(นิโรธ)คือ ผล ส่วนเหตุปัจจัยของการดับไปของทุกข์มันมีอยู่ การดับไปของทุกข์(นิโรธ)ก็ไม่ได้เกิดขึ้นมาแบบลอยๆ เหตุปัจจัยให้ทุกข์ดับลงก็คือ มรรคหรืออริยมรรคมีองค์ 8 นั่นเอง นี่คือ เหตุปัจจัยของการดับไปของทุกข์(นิโรธ) 

ดังนั้น จะเห็นได้ว่า ไม่ว่าจะเป็นการเกิดทุกข์ หรือการดับไปของทุกข์ ล้วนมีที่มาจากเหตุปัจจัยการเกิด(ทุกข์)และการดับ(ทุกข์)ไปทั้งสิ้น ไม่มีโชคหรือพระเจ้าบรรดาลทั้งสิ้น สามารถอธิบายด้วยเหตุและผลดังกล่าวมาข้างต้น

กลไกการทำงานของการเกิดทุกข์ และ การดับไปของทุกข์ใน อริยสัจ 4

1 ) กลไกการเกิดทุกข์

เหตุเกิดแห่งทุกข์หรือสมุทัยของการเกิดทุกข์ พระพุทธเจ้าชี้ชัดไปที่...ตัณหา...ถ้าไม่มีตัณหา ทุกข์ก็เกิดขึ้นไม่ได้ ตัณหาเป็นกิเลสอีกตัวหนึ่งในบรรดากิเลสทั้งหลาย และปัจจัยให้เกิดตัณหาขึ้นมาก่อทุกข์ก็คือ นันทิ ราคะ ซึ่งเป็นเชื้อไฟให้เกิดตัณหาขึ้น และปัจจัยที่ทำให้เกิด นันทิ ราคะ ขึ้นมาก็คือ อวิชชา(โมหเจตสิก) เราจะเห็นต้นเรื่องของเหตุปัจจัย(สมุทัยซึ่งเป็นเหตุ)มาจาก อวิชชา(โมหเจตสิก)เป็นต้นเรื่องราวทั้งหมดของการเกิดขึ้นของ ทุกข์(ผล) มีที่มาเป็นแบบนี้ ตีแผ่ให้เห็นกระบวนการและกลไกการเกิดขึ้นของ ทุกข์ จะเป็นแบบนี้

อวิชชา(เหตุ)=> นันทิ ราคะ(ผล, เหตุ)=> ตัณหา(ผล, เหตุ)=> ทุกข์( ผล )

เราจะเห็นจุดเริ่มต้นของการเกิดทุกข์ได้อย่างชัดเจน(รายละเอียดดูในวงจรปฏิจจสมุปบาท)ไล่เรียงไปตามลำดับไปจนถึงจุดสุดท้ายคือ ทุกข์ ซึ่งเป็นผลลัพธ์ของเหตุปัจจัยการเกิดทุกข์(เหตุ) เราจะเห็นได้ว่า อวิชชาหรือโมหเจตสิกจะทำการปรุงแต่ง(เหตุ)ให้เกิด นันทิ ราคะ(ผล) และ นันทิ ราคะ(เหตุ) ซึ่งเป็นเชื้อนำไปสู่การเกิดขึ้นของ ตัณหา(ผล) และ ตัณหา(เหตุ) นำไปสู่การเกิดขึ้นแห่งทุกข์(ผล)นั่นเอง นี่คือการอธิบายการเกิดขึ้นของทุกข์ตามเหตุปัจจัยการเกิดตามลำดับแบบละเอียดดังที่กล่าวมาทั้งหมด( ตามแผนผังด้านบน )

อวิชชา(โมหเจตสิก)ปรุงแต่ง => นันทิ ราคะ ทำให้เกิด => ตัณหา และนำไปสู่...ทุกข์เกิดขึ้น  นี่คือ กลไกการเกิดขึ้นของ ทุกข์

อวิชชาเกิด => นันทิราคะเกิด => ตัณหาเกิด => ทุกข์เกิด

นี้คือ กระบวนการหรือกลไกการเกิดขึ้นของ ทุกข์ ใน อริยสัจ 4 ตีแผ่ให้เห็นแบบชัดๆ ถึงที่มาที่ไปของเหตุและปัจจัยการเกิดขึ้นของทุกข์แบบละเอียด 

2 ) กลไกการดับทุกข์

คราวนี้มาดูกลไกการดับไปของทุกข์บ้าง ในเมื่อการเกิดทุกข์มีเหตุปัจจัยการเกิดขึ้น มันไม่ได้เกิดขึ้นมาแบบลอยๆ ดังนั้น การดับลงของทุกข์หรือการดับไปของทุกข์ก็มีเหตุปัจจัยเช่นเดียวกันกับการเกิด เพียงแต่เหตุปัจจัยจะเป็นคนละตัวเท่านั้นเอง เรามาดูเหตุปัจจัยของการดับไปแห่งทุกข์กัน ทุกข์ดับหรือการดับไปแห่งทุกข์ ก็คือ นิโรธเกิด ซึ่งเป็นผลลัพธ์ที่มาจากเหตุอีกทีหนึ่ง ส่วนเหตุปัจจัยที่ทำให้เกิด นิโรธ(ความดับไปแห่งทุกข์) ก็คือ มรรคหรืออริยมรรคมีองค์ 8 นั่นเอง(หนทางแห่งการดับไปแห่งทุกข์) คำว่า หนทาง ก็คือ องค์ธรรมทั้ง 8 ที่ใช้ในการดับทุกข์ ซึ่งต้องเกิดขึ้นในขณะจิตเดียวแบบพร้อมกัน(มรรคสมังคี)ในหนึ่งมรรคจิต(จิตที่เกิดมรรคขึ้นในปัจจุบันขณะจิตเดียว)พูดให้เข้าใจแบบง่ายๆก็คือ องค์มรรคทั้ง 8 บริบูรณ์ครบถ้วนในขณะจิตเดียวในปัจจุบันขณะนั้นๆพระพุทธเจ้าจะเน้นไปที่..ในปัจจุบันขณะ...เป็นหลัก จะไม่กล่าวถึงในอดีตที่มันดับไปแล้วและไม่กล่าวถึงอนาคตที่ยังมาไม่ถึง จะเน้นปัจจุบันขณะที่พิสูจน์ความจริงได้เท่านั้น เป็นวิทยาศาสตร์ทางจิตล้วนๆไม่มีปาฏิหาริย์ใดๆทั้งสิ้น

มรรค(เหตุ) => นิโรธ(ผล) ทุกข์ดับไป

การสร้างเหตุปัจจัยให้เกิดมรรค(สร้างมรรคให้เกิดขึ้น)คือ สิ่งสำคัญมากที่สุด เพราะถ้าสร้างเหตุปัจจัยได้ถูกต้องและสมบูรณ์ ผล(นิโรธ)คือ การดับไปของทุกข์มันจะเกิดขึ้นเอง โดยไม่ต้องไปไล่ดับทุกข์ให้มันยุ่งยาก เพราะทุกข์มันเป็นผล(ปลายเหตุ) เราสามารถใช้กลไกการสร้างเหตุปัจจัยมรรคนี้นำไปดับทุกข์ได้โดยตรง จึงส่งผลให้นิโรธเกิด(ทุกข์ดับลง)

 มรรคทำหน้าที่อะไร?

มรรค(ในอริยมรรคมีองค์ 8 )จะทำหน้าที่ตัดวงจร อวิชชา => นันทิ ราคะ => ตัณหา => ทุกข์

มรรค ก็คือ วิชชา(ปัญญา)ดีๆนี่เอง

วิชชา(ปัญญา) เกิดขึ้น => อวิชชา(โมหเจตสิก)ดับลง

เมื่อ วิชชาเกิด(มรรคเกิด) อวิชชาจะดับลงทันที ส่งผลให้ นันทิราคะดับลง  ส่งผลให้ตัณหาดับลง และส่งผลให้ทุกข์ดับลง ซึ่งเป็นไปตามหลักอิทัปปัจจยตาโดยตรง จะเกิดขึ้นเมื่อมีการเจริญมรรคในปัจจุบันขณะจิตเดียว จะส่งผลทำให้ อวิชชา(โมหเจตสิก)ดับลงทันที การปรุงแต่งนันทิราคะไม่เกิดขึ้น ตัณหาดับลง ทุกข์ดับลง เกิดขึ้นในปัจจุบันขณะจิตทันที

วิชชา(ปัญญาเจตสิก) กับ อวิชชา(โมหเจตสิก) ไม่สามารถเกิดร่วมกันได้ในทุกๆที่และทุกๆเวลา

สรุปการเกิดทุกข์ และ การดับทุกข์ ในอริยสัจ 4

วงจรการเกิดขึ้นมาของทุกข์ เกิดจาก อวิชชา(โมหเจตสิก)ทำกิจปรุงแต่ง นันทิ ราคะ ซึ่งเป็นเชื้อของ ตัณหา อันนำไปสู่การเกิดขึ้นของ ทุกข์ ในมนุษย์ทุกๆคน ดับอวิชชาได้ที่ต้นเรื่องหรือต้นทางก็คือ ดับนันทิราคะ ซึ่งเป็นเชื้อไฟของการเกิดขึ้นของตัณหา และนำมาซึ่งทุกข์ เหตุปัจจัยใกล้ทุกข์มากที่สุดก็คือ...ตัณหา...เหตุปัจจัยต้นทางของตัณหา ก็คือ อวิชชา(โมหเจตสิก) เหตุปัจจัยดับ(เหตุดับ)ที่ต้นทาง ผลปลายทางก็ไม่เกิดขึ้น( นันทิ ราคะ ตัณหา ทุกข์ )

อวิชชาเกิด(เหตุ) => นันทิ ราคะเกิด(เหตุ) => ตัณหาเกิด(เหตุ) => ทุกข์เกิด(ผล)

เมื่อมีอวิชชา นันทิราคะจึงเกิด เมื่อมีนันทิราคะเกิด ตัณหาจึงเกิด เมื่อตัณหาเกิด ทุกข์จึงเกิดขึ้น เป็นไปตามหลัก อิทัปปัจจยตา ทุกประการ นี่คือ วงจรการเกิดขึ้นของ ทุกข์ แบบละเอียด

  ส่วนการดับไปของทุกข์ ให้ไปดูที่ปัจจัยการเกิดทุกข์ตามแผนผังด้านบน ต้นเรื่องคือ อวิชชา ไปจนถึง ตัณหาที่เป็นเหตุปัจจัยใกล้ทุกข์มากที่สุด แล้วมาพิจารณาเหตุปัจจัยที่ใช้ในการดับอวิชชา นันทิราคะ ตัณหา  ซึ่งก็คือ มรรค(อริยมรรคมีองค์ 8 ) ซึ่งเป็น วิชชา(ปัญญา) เราจะใช้ วิชชา(ปัญญา)ก็คือ มรรคนั่นเองเป็นเหตุปัจจัยนำไปดับ อวิชชา นันทิ ราคะ ตัณหา ตามลำดับ อวิชชา(โมหเจตสิก) คือ ประธานกิเลสทั้งปวง(รวมทั้ง กิเลสตัณหา) ดังนั้น ถ้าอวิชชา(โมหเจตสิก)ดับลง นันทิ ราคะ ตัณหา ย่อมดับตามไปด้วย เพราะเป็นกิเลสบริวารของอวิชชา

 
1 )  ทุกข์ ในอริยสัจ 4 คือ ผล ของเหตุปัจจัยที่ทำให้เกิดทุกข์(สมุทัย) ท่านต้องตีแผ่เรื่องทุกข์ในสติปัฏฐาน และ ขันธ์ 5 ให้เห็นทุกข์แบบหมดเปลือก ทุกข์ในขันธ์ 5 และ สติปัฏฐาน มาจาก 2 แหล่งด้วยกันคือ รูปธรรม(รูปกาย) และ นามธรรม( ทางจิตใจ) แยกแยะออกมาให้เห็นความจริงทั้งหมด( ในขณะเจริญภาวนามยปัญญา )
2 )  สมุทัย คือ เหตุแห่งทุกข์หรือเหตุที่ทำให้เกิดทุกข์ขึ้น  ทุกข์ทางกายมาจากสิ่งใด? ทุกข์ทางกายมาจากแหล่งใด? ค้นหาให้เจอต้นเหตุหรือเหตุปัจจัยที่ทำให้เกิดทุกข์ขึ้นมาให้ได้
3 )  นิโรธ  คือ การดับทุกข์ ซึ่งเป็นผลของการเจริญมรรคมีองค์ 8
4 )  มรรคมีองค์ 8 คือ ธรรมที่ใช้ในการดับทุกข์( วิชชาหรือปัญญา )หรือทาง(ธรรม)ในการดับทุกข์
ซึ่งแต่ละธรรมจะมีความลึกซึ้งมาก ค้นหาให้ดีๆแล้วท่านจะเจอความจริง จงอย่าเพียงแค่ท่องให้จดจำได้เท่านั้น ทุกข์มีไว้ให้ดับ มรรคมีไว้ให้เจริญ เพื่อสร้างเป็นเหตุปัจจัยในการนำไปสู่....การดับทุกข์....

มีหลายๆท่านบ่นเรื่อง อริยสัจ 4 เข้าใจค่อนข้างยาก วันนี้มาอธิบายกันแบบง่ายๆฉบับปุถุชน
อริยสัจ 4 ไม่ใช่เรื่องที่เข้าใจยากใดๆ ปุถุชนคนธรรมดาอย่างพวกเราก็เข้าใจได้ง่ายๆ
การที่จะเข้าใจอริยสัจ 4 ได้อย่างลึกซึ้งนั้น ท่านต้องมี...สัมมาทิฏฐิ(ความเห็นที่ถูกต้อง ความรู้ที่ถูกต้อง)ตามหลักคำสอนของพระพุทธเจ้านะครับ ไม่ใช่เพียงแค่อ่านจากตำราแล้วจำได้เท่านั้น ท่านต้องเห็นอริยสัจ 4 ด้วย วิชชา(ปัญญา)เท่านั้น(เจริญภาวนามยปัญญา)ซึ่งก็คือ สัมมาทิฏฐิ นั่นเอง และสัมมาทิฏฐิจะเกิดขึ้นไม่ได้เลย ถ้าไม่มีสติ สมาธิ ทำให้เกิด ปัญญาเป็น สัมมาทิฏฐิ นั่นเอง นำไปรู้และเข้าใจใน อริยสัจ 4 ในที่สุด ดังนั้น สติ สมาธิ ปัญญา จึงเป็น...แก่นมรรค...ดีๆนี่เอง ทุกๆท่านมีทั้ง 3 ธรรมนี้อยู่ในตัวเองมาตั้งแต่เกิดแล้ว เพียงแต่ต้องมาลับมาฝึกฝนให้แก้กล้าเท่านั้น

อริยสัจ 4 ความหมายคือ ความจริงอันประเสริฐ 4 ประการ ซึ่งประกอบไปด้วย. -

        1.  ทุกข์        2.  สมุทัย          3.  นิโรธ           4.  มรรค

สรุป เรื่องราวของอริยสัจ 4 คือ ธรรมที่พระพุทธเจ้าใช้สอนใน 2 เรื่อง ประกอบด้วย...ทุกข์ กับ การดับทุกข์

1 ) ทุกข์  เป็น ผล   และ   สมุทัย(เหตุแห่งการเกิดทุกข์) เป็น เหตุ

2 ) นิโรธ(ทุกข์ดับ) เป็น ผล   และ   มรรคมีองค์ 8 ( เป็นธรรมสู่การดับทุกข์ ) เป็นเหตุ

แล้วมาขยายผลใน ข้อ 1 และ ข้อ 2

  เมื่อมรรคเกิด ทุกข์ก็จะดับไปเอง ฟังดูเหมือนง่ายๆ แต่ในความเป็นจริงแล้ว ไม่ง่ายเลยครับ ต้องผ่านการฝึกฝนมากพอสมควร ที่นี่..เน้นเอา แก่นมรรค(สติ สมาธิ ปัญญา)ให้ท่านได้ปฏิบัติแบบง่ายๆไม่ยุ่งยาก จงเดินแก่นมรรคในทุกขณะจิตหรือทุกอิริยาบท ถ้าท่านเดินมรรคหรือแก่นมรรคได้อย่างต่อเนื่อง อวิชชาจะดับไปเอง และทุกข์ก็จะดับลง

ทุกข์คือ อะไร???