การเดินมรรคใน..จิต เจตสิก ผัสสะ เวทนา เพื่อดับทุกข์

ศึกษาและเรียนรู้เรื่อง....จิต  เจตสิก  ผัสสะ  เวทนา
   
     จิต คือ อะไร ??? เกี่ยวข้องกับ...เจตสิก  ผัสสะ  เวทนา  อย่างไร???
จิต คือ กิริยารู้ การรู้แจ้ง การรับรู้ในธรรมต่างๆ รับรู้ในอารมณ์ นี่คือ ความหมายของจิต
ความจริงเกี่ยวกับจิต
    จิตเป็นธรรมอีกธรรมหนึ่งในบรรดาธรรมทั้งหลายทั้งปวง เกิดและดับไปตามเหตุปัจจัยเท่านั้น ไม่มีตัวตนที่แน่นอนใดๆ(เป็นอนัตตา)เพราะจิตเป็นเพียงกิริยารู้เท่านั้น สำหรับเหตุปัจจัยให้จิตเกิดและดับคือ...อายตนะภายใน อายตนะภายนอก และ ผัสสะ เมื่อ 3 ธรรมนี้ประจวบกันหรือรวมตัวกัน จะเกิดการรับรู้( วิญญาณ ) เช่น การรับรู้ทาง...ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เมื่อไปกระทบ(ผัสสะหรือสัมผัส)กับอายตนะภายนอกหรืออารมณ์ 6 อันมี...รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมมารมณ์ อายตนะเหล่านี้จะจับกันเป็นคู่ๆ เช่น ตาคู่กับรูป หูคู่กับเสียง........ใจคู่กับธรรมมารมณ์(ความคิดต่างๆ สัญญาในอดีต)เป็นต้น จิตก็คือ ส่วนของ..วิญญาณขันธ์ในขันธ์ 5 เกิดและดับอยู่ตลอดเวลาอย่างรวดเร็ว จึงไม่สามารถหาจิตที่แน่นอนได้ ไม่เที่ยงแท้และแน่นอน(อนิจจัง) แปรปรวนและเปลี่ยนแปลงเกิดดับไปเรื่อยๆเพราะถูกบีบคั้น(ทุกขัง) และไม่ใช่ตัวตน สัตว์บุคคล เรา เขา จิตไม่ใช่ของใครทั้งสิ้น บังคับควบคุมไม่ให้เกิดไม่ให้ดับไม่ได้(อนัตตา) จิตจึงไม่มีใครเป็นเจ้าของจิตจริง เป็นเพียงสภาวะการรับรู้ที่เกิดดับอยู่ตลอดเวลาเท่านั้น
จิต เป็นใหญ่ จิตเป็นประธาน หน้าที่ของจิตหรือกิจของจิต คือ การรับรู้ธรรมต่างๆที่มาปรุงแต่งจิตและผ่านเข้ามาในจิตเท่านั้น รับรู้ความเป็นไปของ...รูป(กาย)  เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ(ตัวจิตเอง)เพราะขันธ์ทั้ง 5 นี้ไม่สามารถรับรู้ได้ ต้องอาศัยจิต(วิญญาณ)รับรู้เท่านั้น แต่จิตก็ไม่ใช่เจ้าของ...รูปกาย เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จิตไม่มีสิทธิเข้าไปยึดและแทรกแซงในขันธ์ 5 (ผิดกิจของจิต)นอกจากการรับรู้ในขันธ์ 5 แล้ว จิตยังไปรับรู้ในอารมณ์ 6 (อายตนะภายนอก 6 )ถ้าขณะนั้นมีการเดินมรรค(จิตรับรู้การเดินมรรคในขณะจิตนั้นๆอยู่)เมื่อจิตรับรู้ในอารมณ์ 6 จะเกิดสิ่งเหล่านี้เกิดขึ้น...รู้  เห็น  วาง....จิตรู้สักแต่ว่ารู้(ในอารมณ์ 6 ) เห็นสักแต่ว่าเห็น แล้ววาง(อุเบกขา)ในอารมณ์ 6 เหมือนกรณีที่พระพุทธเจ้าท่านสอนพระพาหิยะในสมัยพุทธกาล จะเห็นได้ว่า การเดินมรรค(แก่นมรรค)คือ สติ สมาธิ ปัญญา มีความสำคัญมากๆต่อการรับรู้ของ จิต เพื่อไม่ให้จิตตกไปรับรู้..นันทิและราคะใน..อารมณ์ 6 อันเป็นที่มาของ ตัณหา(ทุกข์)ถ้าศึกษาไปลึกๆ(ไปดูในส่วนของ เจตสิก )จะเห็นว่า จิต ไม่ได้ทำอะไรเลย ทำหน้าที่แค่รับรู้เรื่องราว ทั้งดีและไม่ดี จิตจะรับรู้เรื่องราวเหล่านี้ทั้งหมด ส่วนจะรับรู้เรื่องราวใดเก็บไว้ ต้องไปดูที่เจตสิกต่อไป
หมายเหตุ : จิตรับรู้ผ่านทาง...ทวารทั้ง 6 ( ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ )เท่านั้น
 เจตสิก คือ ธรรมที่ประกอบกับจิต ธรรมที่มาปรุงแต่งจิตให้เป็นไปตามธรรมที่มาปรุงแต่ง(กุศล หรือ อกุศล) เจตสิกเป็นธรรมที่เกิดดับพร้อมๆกับจิต เกิดและดับในที่เดียววัตถุเดียวกัน อารมณ์เดียวกันกับจิต เพราะเหตุนี้ทุกความคิดเห็นจึงชี้ไปลงที่ จิต เป็นผู้กระทำการต่างๆ แต่ในความเป็นจริงแล้วไม่ใช่จิตกระทำ จิตเป็นเพียงแค่กิริยารับรู้เรื่องราวเท่านั้น ผู้กระทำหรือสิ่งที่ปรุงแต่งจิตให้เป็นไปต่างๆนาๆก็คือ เจตสิกและธรรมประกอบ นี่เอง เช่น เวลาเรานึกหรือคิดเรื่องราวใดๆ ธรรมที่คิดคือ วิตกเจตสิก ถ้ามีการขยายความอธิบายเรื่องราวที่คิดนั้น ก็จะเป็น วิจารเจตสิกทำงาน จิตเป็นเพียงกิริยาที่รับรู้เรื่องราวต่างๆที่เจตสิกปรุงแต่งขึ้นเท่านั้น เช่นเดียวกันกับการเกิดทุกข์ขึ้น เช่น เกิดความโกรธ นี่คือ โทสะเจตสิกทำกิจหรือทำหน้าที่ ไม่ใช่จิตโกรธ จิตเป็นเพียงกิริยารับรู้การโกรธของโทสะเจตสิกเท่านั้น จะเห็นได้ว่า ทุกๆธรรมแยกกัน เกิดและดับไปตามเหตุปัจจัย คำว่า ฉัน หรือ ของฉัน ตัวกู ของกู มันจึงไม่มีอยู่จริงๆ เป็น การปรุงแต่งอัตตาขึ้นมาของเจตสิก ซึ่งเกิดจากโมหะเจตสิกและทิฏฐิเจตสิกทำกิจหรือทำหน้าที่จึงออกมาเป็น...อัตตา..คือ ฉัน ของฉัน ตัวกู ของกู นั่นเอง ซึ่งทั้ง จิตและเจตสิก เป็น อนัจจัง ทุกขัง อนัตตา ทั้งหมด อยู่ภายใต้กฎไตรลักษณ์นี้

   การปรุงแต่งของ....เจตสิก..ออกมาใน 3 รูปแบบดังนี้คือ.-
1 ) ปรุงแต่งที่เป็นกุศล(ดี) จะมีกุศลเจตสิก 25 เจตสิก ทำหน้าที่ปรุงแต่งธรรมที่ดีๆให้จิตรับรู้ เช่น สติ สมาธิ(เอกัคคตาเจตสิก) ปัญญา...ฯลฯ แก่นมรรค ก็คือ กุศลเจตสิกนั่นเอง

2 ) ปรุงแต่งที่เป็นอกุศล(ไม่ดี) จะมีอกุศลเจตสิก 14 เจตสิกทำหน้าที่ปรุงแต่ง อกุศลธรรมทั้งหมด ซึ่งก็คือ บรรดา กิเลส อุปกิเลส อาสวะทั้งปวงนั่นเอง นี่คือ ที่มาของ...ทุกข์...ที่เกิดจากการปรุงแต่งของ..อกุศลเจตสิก...การปรุงแต่งของอกุศลเจตสิกจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อ...อวิชชาทำกิจ...ในขณะที่จิตไม่มีการเดินมรรค อวิชชาจะเข้าแทรกทันที และอกุสลเจตสิกก็จะทำการปรุงแต่งร่วมกับ โมหะเจตสิก(อวิชชา)ทันที ตัณหา อุปาทาน จึงเกิดขึ้นมาได้

3 ) การปรุงแต่งที่เป็นกลางๆ(ไม่ดีและไม่เลว) จะมีเจตสิกกลุ่มที่ปรุงแต่งแบบกลางๆไม่ดีและก็ไม่เลว เข้ากับเจตสิกทั้ง 1 และ 2 ได้ตลอดเวลา เจตสิกกลุ่มนี้มี 13 เจตสิก เช่น ผัสสะเจตสิก เวทนาเจตสิก สัญญาเจตสิก สังขารเจตสิก เจตนาเจตสิก....เป็นต้น

เจตสิกทั้ง 3 กลุ่มนี้ก็ทำงาน(ทำกิจ)ไปตามเหตุปัจจัยการเกิดดับ อยู่ภายใต้กฎไตรลักษณ์ทั้งหมด

ผัสสะ คืออะไร???
ผัสสะหรือสัมผัส คือ การกระทบหรือสัมผัสกันของสิ่ง 3 สิ่ง(ธรรม 3 ธรรม)คือ...อายตนะภายใน + อายตนะภายนอก(อารมณ์ 6 ) + วิญญาณ ทั้งสามธรรมนี้มาประจวบกระทบกันเข้า วิญญาณรับรู้ จึงเกิดผัสสะ(สัมผัส)ขึ้นมา ถ้าขาดสิ่งใดสิ่งหนึ่งหรือธรรมใดธรรมหนึ่งไป ผัสสะ ก็ไม่เกิดขึ้น ต้องครบทั้ง 3 ธรรมนี้จึงจะเรียกว่า ผัสสะ ที่สมบูรณ์ ผัสสะ เป็นเจตสิกแบบกลางๆเป็นธรรมที่เชื่อมธรรมทั้งปวงเข้าหากัน ถ้าปราศจากผัสสะ(ไม่มีผัสสะ) จิตก็ไม่เกิด เจตสิกก็ไม่เกิด เวทนาก็ไม่เกิด รวมทุกๆธรรม(ที่เป็นธรรมที่มาจากการปรุงแต่งทั้งหมด)เกิดขึ้นไม่ได้ ถ้าไม่มี ผัสสะ นี้คือ ความสำคัญของ ผัสสะ ที่ไม่มีพิษมีภัยใดๆต่อจิต

ผัสสะหรือสัมผัส เกิดขึ้นทางส่วนใดของขันธ์ 5 ในมนุษย์ ???
ผัสสะหรือสัมผัส จะเกิดขึ้นทาง...ทวาร 6 อันประกอบด้วย....ตา(จักขุผัสสะ) หู(โสตะผัสสะ) จมูก(ฆานะผัสสะ) ลิ้น(ชิวหาผัสสะ) กาย(กายผัสสะ) ใจ(มโนผัสสะ) เมื่อผัสสะเกิดขึ้นมา จิตจะรับรู้ผ่านทางมโนวิญญาณ(การรับรู้ทางใจ)ทุกๆผัสสะที่เกิดขึ้นในทวารทั้ง 6 ข้อมูลจะถูกนำมาประมวลผลที่...มโนผัสสะ(สัมผัสทางใจ)ทั้งหมด การปรุงแต่งของเจตสิก(กุศลเจตสิกหรืออกุศลเจตสิก)จะเกิดขึ้นในจุดนี้ เพราะผัสสะเกิด เวทนาเกิดตามมาทันที(รวดเร็วมาก) โลกของมนุษย์เกิดขึ้นเมื่อ ผัสสะเกิด ผ่านทาง...ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ...หรือทวาร 6 ไม่มีผัสสะ กิเลสเกิดขึ้นไม่ได้ อวิชชาเกิดขึ้นไม่ได้ นั่นคือ ทุกข์ก็เกิดขึ้นไม่ได้เช่นกัน(ตามหลักอิทัปปัจจยตา)ถ้าไม่มีผัสสะ การปรุงแต่งทุกๆชนิด(ทั้งกุศลและอกุศล)ก็ไม่เกิดขึ้น ห้ามไม่ให้มีผัสสะได้หรือไม่??? คำตอบคือ ไม่ได้ ยกเว้นเมื่อขันธ์ 5 ดับลงอย่างสิ้นเชิงทั้งหมด นี่คือเรื่องราวของผัสสะที่เกี่ยวข้องกับ...การเกิดทุกข์ และ ดับทุกข์  การปรุงแต่งกิเลสและอาสวะทั้งปวง ล้วนต้องผ่าน ผัสสะ ทั้งหมด และการปรุงแต่งธรรมที่เป็นกุศลรวมทั้งมรรคก็ต้องผ่าน ผัสสะ ทั้งหมดเช่นเดียวกัน

ผัสสะที่ทำให้เกิดทุกข์  และ ผัสสะที่ไม่ทำให้เกิดทุกข์

1 ) ผัสสะที่ทำให้เกิดทุกข์ขึ้นมาในจิต อย่างที่กล่าวมาตั้งแต่ต้นแล้วว่า ผัสสะเป็นเจตสิกที่เป็นกลางๆไม่ได้ให้คุณหรือให้โทษใดๆกับจิต เป็นธรรมที่เชื่อมธรรมที่จะมาปรุงแต่งเท่านั้นไม่มีพิษภัยใดๆทั้งสิ้น เมื่อไม่มีการเดินมรรค(เจริญ สติ สมาธิ ปัญญา)ในทุกๆขณะจิต จะมีช่องว่างให้ อวิชชา(โมหะเจตสิก)เข้าแทรกได้ง่ายๆ ผัสสะที่เกิดขึ้น จึงมีอวิชชา(โมหะเจตสิก)เป็นองค์ประกอบร่วม พูดง่ายๆก็คือ อวิชชาครอบงำผัสสะนั่นเอง จึงเป็น อวิชชาผัสสะ(สัมผัสโง่ๆ)แบบฉบับของหลวงพ่อพุทธทาส โดยเฉพาะจุดประมวลผลกลางของผัสสะคือ มโนผัสสะ กลายไปเป็น อวิชชามโนผัสสะ หรือ สัมผัสทางใจแบบโง่ๆ(ไม่มีวิชชาในสิ่งที่ไปสัมผัส)สิ่งที่ติดตามมาก็คือ การปรุงแต่ง นันทิและราคะเกิดขึ้น(โลภเจตสิกทำกิจ)นำไปสู่การเกิดขึ้นของ...ตัณหาและทุกข์ติดตามมานั่นเอง นี่คือ...ที่มาแห่งทุกข์

อวิชชาผัสสะเกิด => อวิชชาเวทนาเกิด(เวทนาหลง) => ตัณหาเกิด => ทุกข์เกิด(อธิบายแบบง่ายๆ)

2 ) ผัสสะที่ไม่ทำให้เกิดทุกข์ขึ้นมา(ไม่เกิดตัณหา)คือ ผัสสะแบบใด??? ผัสสะ เกิดขึ้นตลอดเวลาในขันธ์ 5 เวทนาก็เกิดขึ้นพร้อมๆกันกับผัสสะและเกิดตลอดเวลาที่มีผัสสะ ตัวแปรที่การเกิดผัสสะและเวทนาจะไม่ก่อให้เกิดตัณหาก็คือ...วิชชา(ปัญญารู้แจ้ง)นี่คือ เหตุผลที่ว่า..ทำไมจึงต้องมีการเดินมรรค(สติ สมาธิ ปัญญา)อยู่ในทุกๆขณะจิต เมื่อมรรคเกิด อวิชชาย่อมดับลงทันที ไม่สามารถเกิดร่วมกันได้ ผัสสะที่มีวิชชาครอบงำ จึงเป็น วิชชาผัสสะ(สัมผัสฉลาด)ตามคำกล่าวของหลวงพ่อพุทธทาสเช่นเดิม เป็นผัสสะที่มีการเดินมรรคอย่างต่อเนื่อง ปัญญาเจตสิกปรากฎขึ้นในผัสสะ ส่งผลให้ไม่เกิดการปรุงแต่ง นันทิและราคะเกิดขึ้น(โลภเจตสิกและโมหเจตสิกดับลง)เมื่อไม่มี นันทิและราคะเป็นเชื้อ ตัณหาก็ดับลง นี่คือ จุดที่ทุกข์ดับลงนั่นเอง
จะเห็นได้ว่า ปัจจัยที่ทำให้ ทุกข์เกิด คือ....อวิชชา....( อวิชชา => ตัณหา => อุปาทาน => ทุกข์ )
และปัจจัยที่ทำให้ ทุกข์ดับ คือ....วิชชา....( วิชชาเกิด => อวิชชาดับ => ตัณหาดับ => ทุกข์ดับ )
=========  นี่คือ.....กฎอิทัปปัจจยตา.........===========

เวทนา คืออะไร???
เวทนา คือ การเสวยอารมณ์ต่างๆ เช่น สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา(ไม่สุขและไม่ทุกข์)เวทนาเป็น เจตสิกในขันธ์ 5 ปรุงแต่งให้จิตรับรู้ใน...อารมณ์สุข ทุกข์ หรือ ไม่สุขไม่ทุกข์ เวทนาเกิดและดับไปตามเหตุปัจจัยของการเกิดเวทนา นั่นก็คือ ผัสสะ  เวทนาเจตสิกเป็นธรรมหรือเจตสิกที่เป็นกลางๆไม่ใช่ธรรมที่ทำให้เกิดทุกข์โดยตรง
ขอกล่าวถึงเวทนาใน 2 บทบาท

1 ) เวทนารู้ เป็นเวทนาที่ประกอบด้วยปัญญา(มีการเดินมรรคในทุกขณะจิต) เวทนาชนิดนี้จะไม่มีการปรุงแต่ง นันทิและราคะเกิดขึ้นในเวทนา ปัญญาเจตสิกแสดงผล ไม่ยินดี(นันทิ)ในสุขเวทนา ไม่ยินร้าย(นันทิ)ในทุกขเวทนา และไม่เผลอในอทุกขมสุขเวทนา นี่คือ ผลของการเดินมรรค( สติ สมาธิ ปัญญา )จะให้ผลลัพธ์เป็นเช่นนี้ ตัณหาจึงไม่เกิด และทุกข์ก็ไม่เกิด

2 ) เวทนาหลง เป็นเวทนาที่ประกอบด้วยอวิชชา(โมหเจตสิกทำกิจในเวทนาเจตสิก)จะเกิดการปรุงแต่งนันทิและราคะเมื่อเกิด สุขเวทนา(ไปเป็นกามตัณหา) ทุกขเวทนา(ไปเป็นวิภวตัณหา) และ อมทุกขมสุขเวทนา(ไปเป็น ภวตัณหา)
จะเห็นได้ว่า....เวทนา..ไม่ใช่ตัวปัญหาที่ทำให้เกิด ทุกข์ แต่ตัวปัญหาคือ...อวิชชา(โมหเจตสิก)....

เรียนรู้เรื่อง....จิต  เจตสิก  ผัสสะ  เวทนา ที่เกี่ยวข้องกับการดับทุกข์

จะเห็นได้ว่า....จิต เป็นกิริยารับรู้เรื่องทุกข์ 
เจตสิกคือธรรมที่ปรุงแต่งทุกข์(อกุศลธรรม)และดับทุกข์(กุศลธรรม)ให้กับจิต
ผัสสะ คือ ธรรมที่เชื่อมต่อทุกๆธรรมให้ทำกิจ(ปรุงแต่ง)
เวทนา คือ จุดปรุงแต่งของ เจตสิก ( กุศลเจตสิก หรือ อกุศลเจตสิก )สติเจตสิก ปัญญาเจตสิก หรือ โมหเจตสิก....
กิเลสเกิด(ทุกข์เกิด) หรือ กิเลสดับ(ทุกข์ดับ)จะเริ่มต้นที่จุด เวทนา นี่เอง

หมายเหตุ :  

กุศลธรรม(ธรรมที่ดีงาม เช่น สติ ปัญญา...)เกิดจากการปรุงแต่งของ..กุศลเจตสิก( เจตสิกยดี )

  อกุศลธรรม(กิเลสทั้งปวง)เกิดจากการปรุงแต่งของ..อกุศลเจตสิก( เจตสิกฝ่ายไม่ดี )

 สรุป
   ถ้ามรรคทำกิจ(เดินมรรคในทุกขณะจิต) =>> ตัณหาดับ =>> ทุกข์ดับ
   ถ้าอวิชชาทำกิจ(โมหเจตสิกทำกิจ) =>> ตัณหาเกิด =>> ทุกข์เกิด

ทั้งหมดที่กล่าวมาในเว็บเพจนี้ เกิดจากการฝึกฝนอย่างต่อเนื่องและมีระเบียบวินัยเท่านั้น ไม่สามารถเกิดขึ้นมาแบบลอยๆเพียงชั่วข้ามคืนได้ ทุกๆอย่างมีเหตุปัจจัยเกิด ผลจึงออกมาเช่นนี้ ตามกฎอิทัปปัจจยตา การดับทุกข์ไม่สามารถเกิดขึ้นได้เพียงแต่อ่านเนื้อหา ต้องลงมือปฏิบัติจริง เห็นการเกิดดับด้วยปัญญาจริงๆไม่ใช่ความเข้าใจหรือนึกคิดเอาเอง ต้องรู้ ปฏิบัติ และเห็นได้ด้วยตัวเองเท่านั้น การดับทุกข์ในแต่ละวันจึงจะเกิดขึ้นได้จริงๆ ที่นี่แนะนำเรื่องการดับทุกข์ในการดำเนินชีวิตในแต่ละวันของมนุษย์เท่านั้น ไม่ได้มีเป้าหมายที่ มรรคผลหรือนิพพานใดๆทั้งสิ้น แนะนำให้ทำปัจจุบันให้ดีก่อน ลดปัญหาได้ก็คือ ลดทุกข์และดับทุกข์รายวันได้นั่นเอง ไม่ต้องรอเข้าวัด ปฏิบัติได้ทุกๆที่และทุกๆเวลาได้ทันที ผลลัพธ์มันจะเกิดตามมาตามเหตุปัจจัยที่เราสร้างขึ้นเท่านั้น ขอให้ทุกๆท่านโชคดีไม่มีทุกข์ 

ธรรมที่ทำให้เกิด ทุกข์ ขึ้นใน จิต

มาดูหน้าตาของธรรมที่ทำให้เกิด....ทุกข์( กิเลส )...ขึ้นในจิตให้ชัดๆกัน

1 ) นิวรณ์ 5

2 ) กิเลส 10

3 ) อนุสัย 7 

4 ) สังโยชน์ 10

นี้คือ ธรรมหลักๆที่ทำให้เกิด ทุกข์ ขึ้นในจิต( จิตรับรู้จึงเป็นทุกข์ ) ถ้าสังเกตให้ดี ทุกๆธรรมทั้งหมด( 1-4 )ล้วนมี อวิชชา(โมหเจตสิก)เป็นองค์ประกอบทั้งสิ้น เช่น ในนิวรณ์ 5  กามฉันทะ(ความพอใจในกามคุณ)จะมี โลภเจตสิก+โมหเจตสิก+เจตนาเจตสิก จึงเกิดเป็น กามฉันทะ ขึ้นมา อกุศลเจตสิกจะเป็นธรรมที่ปรุงแต่งธรรมเหล่านี้( 1 - 4 )ขึ้นมาในขณะที่...ไม่มีการเดินมรรค( ไม่มี สติ สมาธิ ปัญญา )ในขณะจิตนั้นๆ อย่าลืมว่า...ผัสสะ...เกิดตลอดเวลา มันสามารถกระตุ้นการทำงานของ อวิชชา ได้ทันที ถ้าปราศจากการเดินมรรคในทุกๆขณะจิต

มรรคเกิด(เดินมรรคทุกขณะจิต) อวิชชาดับ ผลผลิตของอวิชชา( 1 - 4 ) ไม่สามารถเกิดขึ้นมาได้ ทุกข์จึงดับลง เพราะรากเหง้าของกิเลสทั้งปวง(ที่ทำให้เกิดทุกข์) ล้วนมาจาก...อวิชชา...ทั้งสิ้น

วิชชา(ปัญญาเจตสิก)เกิด   =>>   อวิชชาดับ(โมหเจตสิกดับ) 

วิชชา(ปัญญา) อยู่ใน...แก่นมรรค...เรียบร้อยแล้ว( แก่นมรรค =>> สติ สมาธิ ปัญญา )

วิชชา และ อวิชชา ไม่สามารถเกิดขึ้นพร้อมกันได้ ธรรมหนึ่งเกิด อีกธรรมหนึ่งจะดับลงทันที