ในทางพระพุทธศาสนา กิเลสและตัณหาถูกจำแนกไว้เพื่อประโยชน์ในการ "ตามรู้และขัดเกลา" ยิ่งเราจำหน้าตาและชื่อของพวกมันได้แม่นยำ เวลาพวกมันแฝงตัวเข้ามาปรุงแต่งจิต เราจะใช้สติและปัญญาจับเท็จมันได้ทันท่วงที

 ส่วนที่ 1: รายชื่อกิเลสทั้งหมด (แบ่งตามระดับความหยาบ-ละเอียด)

กิเลสที่คอยทำความหมองมัวให้จิต มีการซ่อนตัวและแสดงสภาวะออกมา 3 ระดับ เปรียบเหมือนไฟที่คุอยู่ใต้เถ้า (ละเอียด) ควันไฟที่เริ่มลอยขึ้นมา (กลาง) และเปลวไฟที่ลุกพรึบเผาไหม้ภายนอก (หยาบ)

1. กิเลสระดับละเอียด (อนุสัยกิเลส / อาสวกิเลส)

เป็นกิเลสที่นอนเนื่อง แฝงตัวลึกอยู่ในพื้นจิตใต้สำนึก ดังตะกอนที่นอนก้นน้ำ มองด้วยตาเปล่าไม่เห็น จะปรากฏขึ้นก็ต่อเมื่อมีสิ่งเร้ามากระทบอายตนะ มี 7 ตัวหลัก (เรียกว่า อนุสัย 7) ได้แก่:

1. กามราคะ – ความกำหนัดยินดีในกาม, ความพอใจในรูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส

2. ปฏิฆะ – ความขัดเคืองใจ, ความไม่พอใจลึกๆ ที่พร้อมจะปะทุเป็นความโกรธ

3. ทิฏฐิ – ความเห็นผิด, ความยึดติดในมุมมอง ความคิดเห็น และทฤษฎีของตน

4. วิจิกิจฉา – ความลังเลสงสัย, ความไม่แน่ใจในพระธรรมและทางปฏิบัติ

5. มานะ – ความถือตัว, ความรู้สึกเปรียบเทียบว่าเราดีกว่า เสมอกัน หรือด้อยกว่าคนอื่น

6. ภวราคะ – ความกำหนัดในภพ, ความอยากมี อยากเป็น อยากมั่นคงยั่งยืน

7. อวิชชา – ความหลงผิด, ความไม่รู้ตามความเป็นจริงว่าทุกธรรมเป็นอนัตตา (รากเหง้าของกิเลสทั้งปวง)

สังโยชน์ 10 แบบละเอียด
(กิเลสระดับผูกมัด — เครื่องร้อยรัดจิตไว้กับวัฏสงสาร) 

สังโยชน์ คือ กิเลสที่ผูกมัดใจสัตว์ไว้กับภพภูมิและความทุกข์ เปรียบเสมือนเชือก 10 เส้นที่มัดจิตเราไว้ไม่ให้หลุดพ้นไปสู่ความอิสระ (พระนิพพาน) ซึ่งการดับเชือกแต่ละเส้นนี้คือเกณฑ์ในการบรรลุธรรมของพระอริยบุคคลในแต่ละขั้น: 

 กลุ่มที่ 1: สังโยชน์เบื้องต่ำ 5 เส้น (โอรัมภาคิยสังโยชน์ — ผูกจิตไว้กับโลกมนุษย์และอบายภูมิ)

1. สักกายทิฏฐิ (ความเห็นผิดว่ามีตัวตน):

สภาวะ: ความหลงผิดปักใจเชื่อว่า ขันธ์ 5 (กาย ใจ จิต) นี้คือ "ตัวเรา ของเรา" เป็นรากเหง้าของการสร้างสมมติทั้งหมด

พระอริยบุคคลผู้ดับได้:พระโสดาบัน (ดับสนิทด้วยปัญญาที่เห็นแจ้งว่าทุกธรรมเป็นอนัตตา)

2. วิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัยในพระรัตนตรัย):

สภาวะ: ความเคลือบแคลงในข้อธรรม ในเรื่องกฎแห่งกรรม และในหนทางปฏิบัติเพื่อความพ้นทุกข์

พระอริยบุคคลผู้ดับได้:พระโสดาบัน (หมดสิทธิ์สงสัยเพราะจิตสัมผัสสภาวะธรรมจริงแล้ว)

3. สีลพฺพตปรามาส (ความถือมั่นในศีลและพรตแบบผิดๆ):

สภาวะ: การยึดมั่นในพิธีกรรม ความขลัง ศักดิ์สิทธิ์ หรือปฏิบัติธรรมเพียงเพื่อหวังลาภยศดลบันดาล ไม่ได้ทำเพื่อละคลายกิเลส

พระอริยบุคคลผู้ดับได้:พระโสดาบัน (ศีลกลายเป็นเนื้อตัว เป็นปกติธรรมชาติเพื่อการละวาง)

4. กามราคะ (ความติดใจในกามคุณ):

สภาวะ: เชือกที่ผูกให้จิตยินดี ซาบซ่าน และดิ้นรนไปใน รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัสภายนอก

พระอริยบุคคลผู้ดับได้:พระสกทาคามี (ทำให้เบาบางลง) และ พระอนาคามี (ดับได้อย่างสิ้นซาก)

5. ปฏิฆะ (ความขัดเคือง ขุ่นมัวใจ):

สภาวะ: อาการหงุดหงิด ผลักไส ปฏิเสธ ไม่พอใจในสิ่งที่เข้ามาบีบคั้นใจ

พระอริยบุคคลผู้ดับได้:พระสกทาคามี (ทำให้เบาบางลง) และ พระอนาคามี (ดับได้อย่างสิ้นซาก จิตพระอนาคามีจะไม่มีความโกรธขุ่นมัวอีกเลย) 

 กลุ่มที่ 2: สังโยชน์เบื้องสูง 5 เส้น (อุทธัมภาคิยสังโยชน์ — ผูกจิตไว้กับภพอันละเอียด)

6. รูปราคะ (ความติดใจในรูปภพ/รูปฌาน):

สภาวะ: จิตที่ละความยินดีในกามได้แล้ว แต่ยังแอบหลงติดเพลินอยู่ในความสุขอันประณีตของสมาธิขั้นลึก (รูปฌาน) หรือความสงบนิ่งของจิต

พระอริยบุคคลผู้ดับได้:พระอรหันต์

7. อรูปราคะ (ความติดใจในอรูปภพ/อรูปฌาน):

สภาวะ: ความยินดีเพลินแช่อิ่มอยู่ในอารมณ์ที่ไม่มีรูป เช่น ความว่างอันหาที่สุดไม่ได้ หรือความดับสภาวะอันละเอียด

พระอริยบุคคลผู้ดับได้:พระอรหันต์

8. มานะ (ความถือตัว/สำคัญตน):

สภาวะ: อาการลึกๆ ของจิตที่ยังมีการเปรียบเทียบ ยึดมั่นว่า "มีตัวเรา" ที่กำลังปฏิบัติธรรมอยู่ หลงสำคัญตนว่าเราดีกว่า เสมอกัน หรือด้อยกว่าผู้อื่น แม้กระทั่งคิดว่า "เราเป็นผู้บรรลุธรรม"พระอริยบุคคลผู้ดับได้:พระอรหันต์ (ละความสำคัญมั่นหมายในตนเองลงได้อย่างหมดจด)

9. อุทธัจจะ (ความฟุ้งของจิต):

สภาวะ: ในขั้นละเอียด ไม่ใช่ความฟุ้งซ่านคิดเรื่องไร้สาระแบบปุถุชน แต่เป็นอาการที่จิตยังมีความไหวกระเพื่อมลึกๆ ในการเพ่งธรรม หรือความดิ้นรนแผ่วเบาเพื่อจะเข้าถึงความบริสุทธิ์พระอริยบุคคลผู้ดับได้:พระอรหันต์

10. อวิชชา (ความไม่รู้แจ้งลึกซึ้ง):

สภาวะ: พี่ใหญ่และรากเหง้าที่แท้จริง คือความหลงเงียบๆ ที่ยังมองไม่เห็นว่า "ตัวจิต" หรือ "ธาตุรู้" เองก็เป็นเพียงธรรมชาติตัวหนึ่งที่เป็นอนัตตา ไม่ใช่ของเรา จิตจึงยังแอบยึดตัวจิตเองไว้เป็นที่พึ่งสุดท้าย

พระอริยบุคคลผู้ดับได้:พระอรหันต์ (ใช้ปัญญาญาณขั้นสูงสุดตีแผ่สมมติจนหมดสิ้น เห็นแจ้งว่า "ทุกธรรมรวมถึงจิตเป็นอนัตตา" เชือกเส้นสุดท้ายจึงขาดสะบั้น จิตหลุดพ้นถาวร) 

 วิธีการดับนิวรณ์และสังโยชน์ด้วย "แก่นมรรค" 

(มองภาพรวมระบบปฏิบัติ) 

การดับกิเลสสองหมวดนี้ก็ยังเดินตาม แก่นมรรค เช่นเดิม:

1.  นิวรณ์ 5 (กิเลสระดับกลาง) ดับได้ด้วย สติ และ สมาธิ: เมื่อมีนิวรณ์ตัวใดผุดขึ้นมาขวางความดี ใช้สติระลึกรู้เท่าทันทันทีเพื่อ "ละนันทิ" แล้วน้อมจิตเข้าสู่ความตั้งมั่น (สมาธิ) ในภาวะปกติ นิวรณ์จะสลายตัวไปทันทีในปัจจุบัน

2.  สังโยชน์ 10 (กิเลสระดับลึก) ดับได้ด้วย ปัญญา ขั้นสูงสุดเท่านั้น: ไม่สามารถใช้วิธีข่มหรือบังคับได้ แต่ต้องใช้ปัญญาเจริญ โยนิโสมนสิการ สแกนดูจนกระทั่งจิตยอมจำนนต่อสัจจะความจริงว่า ไม่มีตัวตน ไม่มีเรา ไม่มีของกู แม้กระทั่งตัวจิตเองก็ไม่ใช่เรา เมื่อปัญญา "ตีแผ่สมมติ" ออกจนหมด เชือกสังโยชน์ทั้ง 10 เส้นก็จะขาดลงไปทีละขั้น คืนจิตสู่ความว่างและสงบเย็นอย่างสิ้นเชิง

2. กิเลสระดับกลาง (ปริยุฏฐานกิเลส)

เมื่ออนุสัยกิเลสโดนสิ่งเร้ามากระทบ มันจะฟุ้งขึ้นมาครุกรุ่นอยู่ในใจ ปรุงแต่งเป็นอารมณ์และนึกคิด แต่ยังไม่แสดงออกทางกายหรือวาจา (เรียกว่า อุปกิเลส 16 หรือสิ่งทีทำให้จิตเศร้าหมอง 16 ประการ) ได้แก่:

1. อภิชฌาวิสมโลภะ – ความละโมบ อยากได้ของเขามาเป็นของตนอย่างไม่ถูกต้อง

2. โทสะ – ความคิดประทุษร้าย, ความขัดเคือง ขุ่นมัวในใจ

3. โกธะ – ความโกรธ, อาการใจเดือดปุดๆ เมื่อถูกขัดใจ

4. อุปนาหะ – ความผูกโกรธ, การเก็บความโกรธไว้แช่อิ่ม จองเวรไม่ยอมลืม

5. มักขะ – ความลบหลู่คุณท่าน, การมองข้ามหรือเหยียดหยามความดีของผู้อื่น

6. ปลาสะ – ความตีเสมอ, ยกตนเทียมท่าน ไม่ยอมรับว่าผู้อื่นเหนือกว่า

7. อิสสา – ความริษยา, เห็นคนอื่นได้ดีแล้วใจทนไม่ได้

8. มัจฉริยะ – ความตระหนี่, ความขี้เหนียว หวงแหนทั้งสิ่งของและความรู้

9. มายา – ความเจ้าเล่ห์, การแสร้งทำ มารยา หน้าไหว้หลังหลอก

10. สาเถยยะ – ความโอ้อวด, ขี้คุย อวดอ้างคุณสมบัติที่เกินจริง

11. ถัมภะ – ความหัวดื้อ, ความดื้อรั้น ไม่ยอมฟังใคร ยึดตัวเองเป็นใหญ่

12. สารัมภะ – ความแข่งดี, ชอบโต้เถียงเพื่อเอาชนะ มุ่งแต่จะข่มคนอื่น

13. มานะ – ความถือตัว, สำคัญมั่นหมายในตัวตนว่ายิ่งใหญ่

14. อติมานะ – ความดูหมิ่นท่าน, การเหยียดหยาม ดูถูกคนอื่นว่าต่ำต้อยกว่า

15. มทะ – ความมัวเมา, หลงเพลินในความหนุ่มสาว ความไม่มีโรค และอำนาจ

16. ปมาดะ – ความเลินเล่อ, ความประมาทขาดสติ ละเลยการปฏิบัติธรรม

นิวรณ์ 5 (กิเลสระดับกลาง — เครื่องกั้นความดีและสมาธิ) 

ในหมวด กิเลสระดับกลาง (ปริยุฏฐานกิเลส) นอกจากอุปกิเลส 16 แล้ว กลุ่มกิเลสที่ทรงอิทธิพลที่สุดในชีวิตประจำวันของปุถุชน และเป็นอุปสรรคด่านสำคัญในการฝึกสมาธิก็คือ "นิวรณ์ 5" (แปลว่า สิ่งที่กั้นจิตไม่ให้บรรลุความดี) มีรายชื่อและการทำงานดังนี้:

1. กามฉันทะ (ความพอใจในกาม):

สภาวะ: อาการที่ใจเคลิบเคลิ้ม หลงเพลิน วิ่งไปหาความสุขทาง ตา หู จมูก ลิ้น กาย (เช่น นั่งสมาธิแล้วใจแวบไปคิดถึงอาหารอร่อยๆ เผลอไปคิดถึงคนที่ชอบ หรือคิดถึงความสนุกสนานทางโลก)

วิธีดับด้วยแก่นมรรค: ใช้ สติ รู้ทันความเพลิน (ละนันทิ) ในวินาทีที่ใจเริ่มแวบไปเสพสมมติ และใช้ ปัญญา มองให้เห็นความไม่เที่ยง เป็นภาระของการต้องคอยปรนเปรออายตนะ

2. พยาปาทะ (ความขัดเคืองใจ/โกรธแค้น):

สภาวะ: อาการที่ใจหงุดหงิด ขัดใจ หม่นหมอง ไม่พอใจในอารมณ์ที่มากระทบ (เช่น หงุดหงิดเสียงดังรบกวน ขัดใจในคำพูดคนอื่น หรือเพ่งโทษตัวเอง)

วิธีดับด้วยแก่นมรรค: ใช้ สมาธิ แยกจิตออกมาเป็น "ผู้ดู" ไม่กระโดดไปเป็นผู้โกรธ และใช้ ปัญญา พิจารณาว่า อารมณ์ลบนั้นเป็นเพียงธรรมธรรมชาติที่ผ่านมาแล้วก็ผ่านไป ไม่มีตัวเราไปรองรับความโกรธนั้น

3. ถีนมิทธะ (ความหดหู่ ซึมเซา ง่วงเหงาหาวนอน):

สภาวะ: อาการที่จิตขาดกำลัง ห่อเหี่ยว ขี้เกียจ มึนชา แฝงด้วยความง่วงงวด ท้อแท้ในการทำความดี

วิธีดับด้วยแก่นมรรค: ใช้ สติ ปลุกจิตให้ตื่น รู้เท่าทันอาการง่วงหรือความขี้เกียจในปัจจุบันขณะ ขยับกายเยียวยา และใช้ สมาธิ น้อมจิตไปสู่ความสว่าง (อาโลกสัญญา) เพื่อดึงจิตกลับสู่ภาวะปกติ

4. อุทธัจจะกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่านและรำคาญใจ):

สภาวะ: อาการที่จิตซัดส่ายเหมือนลิง วิ่งพล่านไปคิดเรื่องโน้นเรื่องนี้ไม่หยุด (อุทธัจจะ) ร่วมกับอาการกระวนกระวายใจ กังวลในสิ่งที่ทำผิดพลาดไปแล้วในอดีต (กุกกุจจะ)

วิธีดับด้วยแก่นมรรค: ใช้ สมาธิ ตรึงจิตกลับมาอยู่กับฐานที่มั่นดั้งเดิม (เช่น ลมหายใจ) โดยไม่ต้องไปสนใจความคิดที่ฟุ้งขึ้นมา มองเห็นความคิดเป็นเพียงหมอกควันที่สลายไปเองเมื่อเราไม่ให้ค่า

5. วิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย):

สภาวะ: อาการที่ใจไม่มั่นคง สงสัยกังขาในทางปฏิบัติ (เช่น เราจะทำได้จริงไหม? ทางนี้ถูกจริงหรือเปล่า? จิตเป็นอนัตตาจริงไหม?) ทำให้จิตวนเวียนไม่เดินหน้า

วิธีดับด้วยแก่นมรรค: ใช้ ปัญญา (โยนิโสมนสิการ) นำความจริงในกายใจออกมาพิสูจน์ ดูสภาวะจริงในปัจจุบันขณะจนเกิดความสว่างแจ้งคลายความสงบไปเองตามจริง

3. กิเลสระดับหยาบ (วีติกกมกิเลส)

เป็นกิเลสที่มีกำลังแรงกล้า จนระเบิดออกทลายศีล แสดงออกมาเป็นพฤติกรรมทาง กาย และ วาจา เช่น การฆ่าสัตว์, การลักทรัพย์, การประพฤติผิดในกาม, การพูดโกหก, การพูดส่อเสียด, การพูดคำหยาบ และการพูดเพ้อเจ้อ

 ส่วนที่ 2: รายชื่อของ "ตัณหา" แต่ละตัว (ตามฐานการเกิด)

ตัณหาคือความทะยานอยาก มีโครงสร้างหลักอยู่ 3 สาย (กามตัณหา, ภวตัณหา, วิภวตัณหา) แต่เมื่อตัณหาทั้ง 3 สายนี้ วิ่งเข้าจับกับ อายตนะภายนอก (อารมณ์ทั้ง 6) มันจะแตกแขนงออกเป็น ตัณหา 18 ตัว ที่คอยฉุดกระชากใจมนุษย์อยู่ทุกวัน:

1. หมวดความอยากใน "รูป" (รูปตัณหา)

กามรูปตัณหา: อยากได้ อยากดู รูปสวยๆ วัตถุสิ่งของ สิ่งเจริญตา

ภวรูปตัณหา: อยากให้รูปสวยๆ หรือภาพลักษณ์ดีๆ นั้นคงอยู่กับเราตลอดไป ไม่เปลี่ยนแปลง

วิภวรูปตัณหา: ไม่อยากเห็นรูปที่น่าเกลียด ไม่อยากเห็นความทรุดโทรมของร่างกาย

2. หมวดความอยากใน "เสียง" (สัททตัณหา)

กามสัททตัณหา: อยากฟังเสียงเพราะๆ เพลงหวานๆ คำชมเชย คำยกยอ

ภวสัททตัณหา: อยากให้คำสรรเสริญหรือเสียงที่ชอบนั้นก้องอยู่ในใจนานๆ

วิภวสัททตัณหา: ไม่อยากได้ยินเสียงด่า เสียงนินทา หรือเสียงหนวกหูรำคาญ

3. หมวดความอยากใน "กลิ่น" (คันธตัณหา)

กามคันธตัณหา: อยากดมกลิ่นหอมๆ น้ำหอม กลิ่นอาหารที่ถูกใจ

ภวคันธตัณหา: ยึดติดและอยากให้กลิ่นหอมนั้นอบอวลไม่จางหาย

วิภวคันธตัณหา: เกลียดและผลักไสกลิ่นเหม็น กลิ่นอับ หรือกลิ่นที่ไม่ชอบ

4. หมวดความอยากใน "รส" (รสตัณหา)

กามรสตัณหา: อยากลิ้มรสอาหารอร่อยๆ รสหวาน เผ็ด กลมกล่อมที่ถูกปาก

ภวรสตัณหา: เพลินและอยากให้รสชาติความอร่อยนั้นคาอยู่ที่ลิ้นนานๆ

วิภวรสตัณหา: ไม่อยากกินอาหารรสชาติแย่ หรือผลักไสรสชาติที่ขมขื่น

5. หมวดความอยากใน "สัมผัสกาย" (โผฏฐัพพตัณหา)

กามโผฏฐัพพตัณหา: อยากสัมผัสที่นุ่มนวล แอร์เย็นๆ ที่นอนสบาย การกอดโลมเล้า

ภวโผฏฐัพพตัณหา: อยากแช่อิ่มและรักษาความรู้สึกสบายทางกายนั้นไว้

วิภวโผฏฐัพพตัณหา: ไม่ชอบและดิ้นรนหนีจากความร้อน ความหนาว ความเจ็บปวดทางกาย

6. หมวดความอยากใน "ความคิด/อารมณ์ใจ" (ธัมมตัณหา)

กามธัมมตัณหา: อยากคิดถึงเรื่องสนุกสนาน จินตนาการถึงความสำเร็จ ความเพลิดเพลินในโลกสมมติ

ภวธัมมตัณหา: อยากเป็นคนมีความรู้ อยากมีความคิดที่เหนือกว่าคนอื่น ยึดมั่นในอารมณ์สุข

วิภวธัมมตัณหา: ไม่อยากคิดเรื่องเครียดๆ ผลักไสความฟุ้งซ่าน หรือไม่อยากรับรู้ความจริงที่บีบคั้นใจ

......................................................................................................................................

คู่มือการถอนราก : วิธีดับกิเลสและตัณหาแต่ละกลุ่มด้วยแก่นมรรค 

ส่วนที่ 1: วิธีดับ "กิเลส 3 ระดับ" ด้วยแก่นมรรค 

กิเลสแต่ละระดับมีความหนา-บางไม่เท่ากัน แก่นมรรคแต่ละข้อจึงรับหน้าที่เป็นหัวเจาะในระดับความลึกที่ต่างกันดังนี้: 

1. กิเลสระดับหยาบ (วีติกกมกิเลส - แสดงออกทางกาย/วาจา)

ตัวอย่าง: อาการตบตี, ด่าทอ, ลักขโมย, โกหก (กิเลสที่ล้นทะลักออกจากใจ)

ใช้เครื่องมือ:"สติ" ในอธิศีล

วิธีดับ: เมื่อกิเลสระดับกลางกุมไม่อยู่จนพร้อมจะระเบิดออกทางกายหรือวาจา ให้ใช้ สติ ตัวระลึกรู้ กระชากจิตกลับมาอยู่กับเนื้อกับตัว (เช่น กลับมาอยู่กับลมหายใจ หรือความรู้สึกทางกาย) ทันที สติจะทำหน้าที่เป็น "เบรกฉุกเฉิน" ตัดกระแสไม่ให้จิตสั่งการไปที่มือ เท้า หรือปาก

ผลลัพธ์: กิเลสระดับหยาบจะถูกสกัดกั้นทันที ศีลจะกลับมาปกติโดยไม่ต้องบังคับ 

2. กิเลสระดับกลาง (ปริยุฏฐานกิเลส - อุปกิเลส 16 ที่ครุกรุ่นในใจ)

ตัวอย่าง: ความคิดริษยา (อิสสา), ผูกโกรธ (อุปนาหะ), แข่งดี (สารัมภะ), ตระหนี่ (มัจฉริยะ)

ใช้เครื่องมือ:"สมาธิ" และ "สติ" (ระลึกรู้เพื่อแยกตัว)

วิธีดับ: เมื่อกิเลสเหล่านี้ฟุ้งขึ้นมาครอบงำใจจนใจเดือดปุดๆ ห้ามกระโดดลงไปคลุกวงใน หรือพยายามไปห้ามไม่ให้มันคิด แต่ให้ใช้ สมาธิ ตั้งหลักขึ้นมาเป็น "ผู้ดู" แล้วใช้ สติ คอยมองดูอาการของความโกรธหรือความริษชานั้นในฐานะ "สิ่งถูกรู้"

กลไกการดับ: กิเลสพวกนี้เป็นเพียงพลังงานปรุงแต่ง (สังขาร) เมื่อจิตมีสมาธิตั้งมั่นเป็นผู้ดู ไม่กระโดดลงไปเสพ ไม่ให้ค่าน้ำหนัก พลังงานของมันจะค่อยๆ สิ้นฤทธิ์ แตกสลาย และดับไปเองต่อหน้าต่อตา โดยที่ใจเรากลับคืนสู่ภาวะสงบเย็น 

3. กิเลสระดับละเอียด (อนุสัยกิเลส 7 / อวิชชา - ตะกอนใต้จิต)

ตัวอย่าง: ความถือตัว (มานะ), ความเห็นผิด (ทิฏฐิ), ความไม่รู้แจ้ง (อวิชชา)

ใช้เครื่องมือ:"ปัญญา" (โยนิโสมนสิการ - ตีแผ่สมมติ)

วิธีดับ: กิเลสระดับนี้มองไม่เห็นด้วยตาและสมาธิก็กดมันไว้ได้แค่ชั่วคราว ต้องใช้ ปัญญา เข้าไป "ตีแผ่สมมติ" และฉายแสงสว่างส่องไล่ความมืดบอด (อวิชชา) โดยการพิจารณาเนืองๆ ว่า สิ่งที่นอนก้นอยู่ในใจนี้ รวมถึงตัวจิตที่ไปรู้เอง ล้วนเป็นธรรมแต่ละธรรมที่ทำงานตามปัจจัย ไม่เที่ยง และ "เป็นอนัตตา"

ผลลัพธ์: เมื่อปัญญาญาณเห็นแจ้งชัดว่า "ไม่มีตัวเราอยู่จริงในจิตนี้" ตะกอนของอวิชชาและมานะจะถูกถอนรากถอนโคนอย่างถาวร เพราะหมดพื้นที่ให้ยึดเหนี่ยว

 ส่วนที่ 2: วิธีดับ "ตัณหาทั้ง 18 รูปแบบ" (ตามฐานอายตนะ) 

ไม่ว่าตัณหาจะวิ่งเข้าจับที่อายตนะไหน (รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส หรือความคิด) และไม่ว่าจะแตกแขนงเป็นสายเสพ (กาม) สายอยากเป็น (ภพ) หรือสายผลักไส (วิภพ) กระบวนการดับของแก่นมรรคจะทำงานสอดประสานกันเป็นหนึ่งเดียว (One-Stop Service) ดังนี้:

[ อายตนะกระทบ ] ──> เกิด [ เวทนา ] ──> ( ตัณหา 18 รูปแบบกำลังจะเกิด )
                                               │
                                       【 สติ รู้ทันปัจจุบัน 】
                                               ▼
                                       【 ละนันทิ (ความเพลิน) 】
                                               ▼
                                    ( ตัณหาดับลงทันที ! )

ขั้นที่ 1: "สติ" ละนันทิ (ตัดกระแสความเพลินในอายตนะ)